“ Ana və Uşaq"

  Amma bütün hallarda xalqın  təbiətlə ünsiyyətinə  bir  səcdə, təslimiyyət ifadə edilmişdir. Onlar bunun müqabilində  təbiətdən   səxavət gözləmişlər. Qarşılaşdıqları ilin  bərəkətli olacağına ümid bəsləmişlər. Əslində, belə də olmalıdır.

Masanobu Fukuoka   adlı  bir  yapon fermeri  olub. O, filosof,  həm də   səhralaşmış torpaqların  yenidən canlı təbii halına gətirilməsi üzrə məşhur mütəxəssis  olub. Masanobu Fukuoka deyirmiş ki, biz təbiəti anlaya bilmirik. İnsan heç bir şey deyil, bunu anlya bilmədiyi üçün qəzəbdən ətrafdakı hər şeyi dağıdıb tökür. Biz yalnız təbiətlə “birlikdə” var ola bilərik.

 Bu qənaət  Masanobu Fukuokadan    çox-çox  əvvəl  də qədim insanların  həyati müşahidələrinə əsaslammış bir tezis idi.

İnsan təbiətlə sevinirdi, həyati ehtiyaclarını  təmin edirdi, həm də  qarşı-qarşıya gəlirdi.  Bu münasibətlər  həm  xoş, həm də əksinə olurdu. Yazla qış  hər il qarşılaşdığı kimi, insan da  qarşılaşmalı olurdu  və bu qarşılaşmalarla  eyni zamanda onların mifoloji təfəkkürləri  formalaşırdı.  İnsanlar  yavaş-yavaş    dərk etməyə başlayırdılar ki,  əks olan  bu qütblərin mübarizəsindən daha  yaxşısı  doğur.İndi insanlar  artıq  təbiətlə, təbiətin yaratdığı  hadisələrlə  təmas yolları axtarmağa, təbiətə təsir etməyə,  təbiətlə öz həyatlarının  nizamını əlaqələndirməyə  can atırdılar. Bu əlaqə cəmiyyətin, insanlığın  davam  edə bilməsi üçün  bir qanunauyğunluq idi.

 Bütün mövsüm və mərasim nəğmələrinin hər birinin kökündə, mayasında, məhz insanın təbiətlə  dil tapmaq, arzularının  gerçək olmasına  dərin inam vardı. Bu, bir inanc idi.  Əcdadlarımızın əfsanəvi qüvvələrə etiqad  və  ibadətləri, təslimiyyətləri idi.

 Qədim insanlar  təbiətin dörd fəslinin  xüsusiyyətlərini  belə xarakterizə etmişlər:

Üçü bizə yağıdır,

Üçü cənnət bağıdır,

Üçü yığıb gətirir,

Üçü vurub dağıdır.

Ona görə də ilin müəyyən vaxtlarının   gül-çiçəkili, müəyyən vaxtlarının bağ-bağatlı, müəyyən vaxtlarının küləkli, müəyyən vaxtlarının qarlı-çovğunlu olması   insanların  həyati  fəaliyyətlərində özünü göstərirdi.

 Qədim insanlar  ova getməzdən  öncə mərasim keçirər, heyvan və quşları ovsunlayardılar:

Haş gedə,

Huş gedə.

Bu ox sənə

Tuş gedə.

 Ovları hər dəfə  uğurlu olmasa da, olana şükr edib, ümidlərini  gələn dəfəkinə bağlayırdılar.  Onlar elə bilirdilər ki, bu ovsarları keçirməsələr, bu ayinləri icra etməsələr,  qış sərt  keçəcək,  yağıntı çox olacaq, sel daşqın onların əkdiklərini  yuyub aparacaq.

 Qızlar dəstə-dəstə toplaşaraq müqəvva və ya çömçəni bəzəyərək   “Qodu”  düzəldir, həyətləri  gəzərək      günəşi səsləyir, nəğmə  oxuyardılar:

Gün çıx, gün çıx!

Köhlən atı min çıx

Oğlun qayadan uçdu,

Qızın təndirə düşdü.

Keçəl qızı evdə qoy,

Saçlı qızı götür çıx.

İl quraqlıq keçəndə bərk  və aramsız yağışlar yağanda  yağışın şərəfinə mərasimləri  mən uşaqlıq həyatımda  görmüşəm.  40 keçəl  adı yazılmış  siyahını   böyük darvazaların tay qapılarına yapışdırardılar və sair.

 Amma ulularımız bu ayinləri icra etməklə təbiətlə ünsiyyətə girir, onunla  ülfət bağlayırdılar.   Belə ülfət, axtarıcılıq  insanları  təbiətlə bağlı bir sıra mərasimlər keçirməyə  vadar etmiş, zaman-zaman  bu mərasimlər ənənəyə çevrilmişdir. Novruz bayramı və  bu ərəfədə keçirilən mərasimlər kimi.

 Novruz xalqımızın ən əziz bayramlarından olmuş, xalq  onu  hər zaman  çox böyük coşğu ilə qeyd etmişdir.  Onu da qeyd edək ki,       2009-cu il sentyabrın 30-da Novruz bayramı YUNESKO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmiş, 23 fevral 2010-cu ildə isə BMT Baş Assambleyasının 64-cü sessiyasının iclasında mart ayının 21-i “Beynəlxalq Novruz Günü” elan edilmişdir.

Müxtəlif vaxtlarda bu  Milli bayram  müəyyən təsirlərə və təhdidlərə, hətta  qadağalara məruz qalmışdır.

Keçən əsrin 70-ci illərində —1967-ci ildə   Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin  katibi olmuş Şıxəli Qurbanov  uzunmüddətli fasilədən sonra Azərbaycanda ilk dəfə dövlət səviyyəsində Novruz bayramının keçirilməsinə müvəffəq olmuşdur.

Novruzun sənətdə ilk  təqdiminə  gözəl rejissorumuz Hüseyn Seyidzadənin böyük cəsarəti ilə  “Dəli Kür” filmində  yer verilmişdir.  Film  1969-cu ildə ərsəyə gəlmişdir.  Ümummilli liderimiz  Heydər Əliyev də   ilk dəfə   rəhbər vəzifəyə həmin  ildə təyin olunmuşdu. Qabaqcıl ziyalılar  artıq  “Ədalətin zəfər  çalacağına”  tam əmin idilər. Bu əminliklərini istər iqtisadiyyatda, istər  milli oyanışda,  mədəni intibahda da  görmək  olardı. Unudulmuş  Novruzun xoş   çağı gəlmişdi.   Xalqımız  23  öz bayramını  “Dəli Kür” filmində  olduğu kimi qeyd etdi. Daha sonra bədxah qonşularımız tərəfindən torpaqlarımızın  20 faizi  işğal olundu.    30 ildən artıq idi ki, Novruzu qeyd edirdik, amma  ürəkdən şadlana bilmirdik, niskilimiz vardı.

 Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin  uğurlu və  müdrikliklə apardığı siyasət nəticəsində  ölkəmizin  iqtisadi, ictimai, siyasi və mədəni həyatı  sürətlə inkişaf etməyə başladı.  Azərbaycan  regionun ən qüdrətli ölkəsinə , dünyanın  isə qüdrətli dövlətlərinin  əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq etməyə maraqlı olduğu bir  ölkəyə çevrildi. Bütün bunlarla yanaşı,  ölkənin müdafiə qabiliyyəti artırıldı. münaqişənin beynəlxalq hüququn tələbləri əsasında həll edilməsinə  səylər göztərildi. Qarşı tərəf , əksinə, aressiv mövqeyindən əl çəkmirdi.

2020-ci ildə təcavüzkar  ermənilər sərhədlərimizə təcavüz edəndə,  Milli Ordumuz  torpaqlarımızın  toxunulmazlığını təmin etməyə başladı. 44 gün ərzində düşmən darmadağın edilərərək havadarlarının səyləri ilə kapitulyasiya ilə birtəhər   canlarını qurtardılar. Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan azad etdi. Və bu  ZƏFƏR yenidən  qovuşduğumuz Qarabağla birgə  Novrumuza xüsusi bir ahəng gətirəcək.   3O il həsrətindən sonra Qarabağın hər guşəsində Novruz tonqalları çatacağıq.

 Bir çox   kütləvi informasiya vasitələrində  Novruz bayramının getdikcə əvvəlki illərlə müqayisədə  təmtəraqla  qeyd olunmaması ilə bağlı  narahatlıqlar var. Məsələn, niyə   Novruz bayramı   “Dəli Kür” filmindəki kimi  təmtəraqlı keçirilmir və sair. 

“Polemika.az” portalında rast gəldim bu vacib narahatçılıqlarla dolu suala: “Bayramlar niyə əvvəlki təmtəraqla qeyd olunmur? – “İnsanlarda neqativlik artıb”

Daha bir neçə portal da eyni suala cavab axtarmağa çalışıb. Müxtəlif fikirlər səsləndirilib.  

  Sitatlar:

Vüqar Əhməd – professor:

“İnsanlar arasındakı soyuqluğu karantinlə əlaqələndirirəm. Buna baxmayaraq, yenə də şirniyyatlar bişirilir, tonqal qalanır, qapıya papaq atılır, milli adət-ənənələrimiz davam edir. Düzdür, bəzi gənclər müasirləşib, adət-ənənələrdən uzaq qalıblar. Amma bizim evdə, nəsldə, tayfada bu ənənə hələ də davam edir…

Naibə Allahverdiyeva –  Xalq artisti:

“Tək Novruz bayramında deyil, ümumiyyətlə sanki dünyanın duruşu dəyişib. İnsanlar bir-birlərinə qarşı soyuq davranırlar. Əvvəllər biz uşaq olanda sevinərdik. İndi bayramın dadı-duzu, dəyəri, qədir-qiyməti qalmayıb.

Yoxsulluğu bəhanə gətirirlər. O vaxt da kasıbçılıq idi. Qədimdə evində yeməyə çörək tapmayanlar da Novruz bayramına pul yığırdılar ki, süfrələrini bəzəsinlər, qapıya papaq atılanda uşaqları əliboş qaytarmasınlar…

”  (Bax:  https://polemika.az/bayramlar-niy%C9%99-%C9%99vv%C9%99lki-t%C9%99mt%C9%99raqla-qeyd-olunmur-insanlarda-neqativlik-artib) .

Ağaverdi Xəlilov- AMEA Folklor İnstitutu Folklor nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru:

“…Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycana məxsus adət-ənənələrin təbliği və milli bayramların qeyd olunmasına qadağalar tətbiq edilirdi. Qurban və Novruz bayramı kimi əlamətdar günlərin qeyd edilməsinə icazə yox idi. Lakin Azərbaycan xalqı milli ruhunu qoruyaraq, bu bayramları gizli olsa belə keçirirdi. İndi o qadağalar yoxdur, ancaq bayramlar nədənsə əvvəlki kimi coşqu və təmtəraqla qeyd olunmur”

Folklorşünas  alimimiz də   Movruz mərasimlərinin  getdikcə    unudulmasını   müharibə  və  pandemiya ilə əlaqələndirmişdir:

“Bu səbəblərin birincisi pandemiyadır, daha sonra dünyadakı iqtisadi proseslər gəlir. Ölkəmizin daha aktual problemləri var idi. Bu problemlər bayramların keçirilməsinə təsirsiz ötüşməyib. Fikrimcə, səbəblər belədir. Doğru müşahidədir ki, son illərdə çərşənbə və bayramlar təntənəli keçirilmir. Prosesin keçici olduğunu düşünürəm, məncə, adətlərimiz yenidən bərpa olunacaq…

…Azad olunmuş torpaqlarımız da çərşənbələrin coğrafiyasını xeyli genişləndirəcək:

…Azad olunmuş torpaqlarda da əlamətdar günlər ənənəvi şəkildə qeyd olunacaq. Rayonlar mədəniyyət nümunələrimizin öyrənilməsi üçün qaynaqdır. Şəhər mühiti elədir ki, orada müasirləşmə sürətlə gedir. Ona görə də ənənəvi hadisələr tez arxaikləşir və unudulur. Bölgələrimiz ənənəyə daha çox bağlıdır, müasirləşmə ora daha az təsir edir. Ənənəvi mədəniyyət bölgələrdə daha çox qorunur və azad olunan torpaqlarla o bölgələrin sayı artdı”  (Bax: https://modern.az/aktual/337106/azad-olunmus-torpaqlar-cersenbelerin-corafiyasini-genislendirecek/) . 

 Göründüyü kimi, bayram çoşqusunun getdikcə zəifləməsinin səbəbləri sırasında   30 ildən artıq  davam edən  müharibə,  karantin,   insanların arasındakı  qarşı soyuq münasibətlər, gənclərin müasirləşməsi, social şəbəkələrə alüdəçilik kimi  müxtəlif  səbəblər var. Amma fikir bildirən alim və ziyalılar tam əmindirlər ki, proses  keçicidir, adətlərimiz yenidən əvvəlki ahənginə qayıdacaq…

Mən bu səbələr  arasında   müharibə amilini doğru qəbul etmədim.

Əksinə, belə şəraitdə keçirilən milli özünütəsdiq tədbirləri daha möhtəşəm olmalıdır. Bu, Milli ruhun, inamın itmədiyinə, ölmədiyinə bir işadə deməkdir.

Keçmiş sovet hökuməti 1941-ci ildə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyinin keçirilməsi haqda qərar qəbul etmişdi. Amma İkinci Dünya müharibəsinin başlanması səbəbindən məcbur olmuşdular ki, yubileyin vaxtını qeyri-müəyyən müddətə təxirə salsınlar.

O vaxtlar Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) Dövlət Ermitajının direktoru vəzifəsində çalışan məşhur şərqşünas, akademik İ.A.Orbeli isə nizamisevərlərin arzularının gerçəkləşməsi istiqamətində ciddi-cəhdlə səy göstərirdi. Akademik Leninqrad Vilayət Partiya Komitəsinin ideoloji məsələlər üzrə katibi N.Tixonova müraciət etmiş,fəqət, rədd cavabı almışdı.Buna baxmayaraq, şərqşünas alim arzusunda israrlı idi. O, vilayətin ideoloji rəhbərinə xüsusi olaraq bildirmiş ki, biz blokada şəraitində yaşasaq da, almanlara “Sizi bayramınızı keçirməyə qoymadıq” sözünü deməyə imkan verməməliyik. Nəhayət,məsələ, yəqin ki, daha yüksək rəhbərliklə və həm də Moskva ilə razılaşdırılaraq Leninqradda Nizami bayramının keçirilməsinə icazə verilmişdir.

Fikir verin, şəhər gecə-gündüz qırıcı “Messerşmidt”lərin, bombardmançı “Yunker”lərin ağır zərbələrinə məruz qoyulduğu bir vaxtda, bu yubileyə müxtəlif yerlərdən 120 alim dəvət edilir. N.Tixonov bu dəvətə də etiraz edibmiş ki, indiki vəziyyətdə hər alim sovet hökuməti üçün 1000 adi adama bərabərdir. Siz bunun məsuliyyətini hiss edirsinizmi? I.A.Orbeli də bildirmiş ki, heç bir insan itkisi olmayacaq.

Əlbəttə, hər şey ölçülüb-biçilmişdi. Almanlar hava hücumlarına fasilə verdikləri an artıq məlum idi. Bunu nəzərə alıb, yubileyi də həmin vaxta salacağıq və salmışdılar da.

Yubiley oktyabrın 19-na –  almanların  saat 14-17 arasında hava hucumuna ara verdikləri vaxta salınır. Tədbirdə 95 nümayəndə iştirak edir və müvəffəqiyyətlə də başa çatır. Yubileydə çıxış etmiş 6 alim Azərbaycan xalqının dahi oğluna öz ehtiramlarını ifadə etmişlər.

Təbii ki, bu yubileyin heç bir itki, digər qəza və sair halların olmadan baş tutması bəşəri arzuların, ədəbiyyatın, sənətin faşizm üzərində böyük qələbəsi idi. Sovet adamlarına məxsus inamın, ümidin təntənəsi idi. Bu, insanların qələbədən, ümid və inamdan hələ əllərini üzmədiyini, bu amallar uğrunda mübarizələrini davam edəcəklərini ortaya qoyan bir mövqe idi. Belə mövqeləri ortaya çıxaran, yaradan, yaşadan, cilalayraq özündən sonraya ötürən hədəfi bəlli ideologiya idi. Ədəbiyyatın, sənətin, publisistikanın məfkurə birliyi idi. Bu hədəfin əminliyində ağlına ilan-qurbağa gəlməyən insanlar idi.

Birmənalı olaraq  insanların  həyata, onun  qanunauyğunluqlarına münasibəti  və bu münasibətlərin  həyatdakı inikası  onların dünyagörüşləri və həyata baxışları ilə bağlıdır. İnsanın dünyagörüşünü , həyata baxışını yaradan, cilalayan, formalaşdıran isə elə bu həyatdan görüb-götürdükləridir, ədəbiyyatın, sənətin yaratdığı, doğurduğu ehtizazlardır. Əvvəlcə bütün vücudu bürüyür, sonra simfoniyaya çevrilib  könülləri  rahat edir. İnsanlar bu rahatlıqla yaşayır, mübarizə edir, üzü xeyirli sabahlara addımlayır.

 Ümid edirəm ki,  yaşadığımız  son hadisələr və 44 günlük müharibədə xalqın  birliyi, dövlətçiliyimizlə, Milli Ordumuzla  eyni  hədəf uğrunda   mübarizəmiz qələbəmizi təmin etdiyi kimi, həm də  bizə dərin mətləblər anlatdı.   Bir olmağı, birgə addımlamağı, tarixi köklərə əsaslanmağı öyrətdi.  Öyrətdi ki, tarixi köklərinə, milli mədəniyyətinə sədaqətli olmaqla  xalq alınmaz qalaya  çevrilir. Öyrətdi ki,  milli dəyərlərini  qoruyub yaşada bilməyənlər  zaman-zaman  öz kökündən uzaqlaşdırılır, sonra da    Allah bilir,    nə vaxtsa bu gün bütün bunlar üçün səy edən qüvvələrin mənsub olduqları irqin içərisində  yox ediləcək.

Ata-babalar  tarix boyu  gələcək nəsillər üçün bütün həyati məsələlərin ən nümunəvisini  yaradıb,  miras qoyanda  məhz  bunları düşünüblər. Onlar insanlığın təhlükəsiz , sağlam  və firavan yaşaması üçün   nə yol   varsa, həm də  əks tərəfləri ilə birlikdə,  bunları  əsrlərlə    müşahidə ediblər. Onlar  hər səbəbin, hər hadisənin zərərini, ağrı-acısını öz üzərlərinə götürüb, onu cilalayıb,  ovsunlayıb salamatını  gələcək  nəsillərə ötürüblər.

Hər şey elə  bizim indi gördüyümüz hazır  halında  mövcud olmayıb ki.  Bunlar zama-zaman  əldə edilib. Ulular öz xələflərinə   insanlarla  və təbətlə yaşamağın əhəmiyyətini və zəruriliyini öyrədiblər. Onlar üçün əxlaq və davranış  normaları müəyyən ediblər.

  Bu yazı  Novruz adət-ənələrimizin  getdikcə  unudulmasından  doğan  narahatçılığımız ifadə edir. Bu mövzuda  cəmiyyətdə mövcud olan fikirlər də birmənalı deyil. Məsələn,   mətbu vasitələrin birində oxudum ki, rayonlarımızn birində 80 yaşlı  bir nənə  bildirib ki,  guya o vaxt açlıq imiş, Novruz süfrəsi   indiki  kimi  zəngin olmazmış.

 Təbii ki, zamanla, inkişafla bağlı  müəyyən məqamlar indi daha    geniş  paylaşılır, daha çox təqdim olunur.  Amma mən o illərin  Novruz   bayramının duyğularını  xatirimdə hələ də yaşadıram.   Nənənin dediyi  illərdə, məsələn,  mənim  keçən əsrin 70-ci illərin  ortalarından 90-cı illərin  sonlarına (1965- 1988)  qədər müşahidə etdiyim, gördüyüm, yaşadığım  Novruz süfrələri heç vaxt  kasad  açılmayıb,əksinə, indikindən qat-qat   zəngin və   milli olub:  Bəzənmiş yumurtalardan tutmuş evlərin, həyət-bacaların  səliqə-sahmanına qədər  ilk addımda hər şey  adama bir Novruz , millilik   hissi bəxş edərdi.

 Çox-çox əvvəlcədən  bayram  hazırlığı başlanardı. Düyü döyülərdi,  ağ un alınardı,  şəkər tozundan  halva üçün şirə  hazırlanardı, yumurta tədarükü görülərdi, ayrıca odun doğranıb  divarboyu qalaqlanardı: bayram gününə qədər qurusun deyə.

Bayrama  1  ay qalmış  bütün  kənd elə bir bir ailə olardı. Hər gün  məhəllələrdə qonşular cəm olub   növbə ilə  hər gün birinin  bayram bişintilərini hazırlayardılar. Bayrama kimi, demək olar ki,  hər evdə  həyat elə bayram kimi qaynayardı. Uşaqların da lap  kefi kök olardı.   Bu gün istər balacaların, istər böyüklərin  kommunikativ bacarıqları  yoxdur,  ya da  zəifdir. Çünki   belə    kütləvi  ayinlər,tədbirlər yox. Uşaqlar həm böüklərlə, həm də öz həmyaşıdları ilə canlı ünsiyyətlərini  evdə telefonla, ya da  televizorla əvəzləyiblər.

 O vaxtın bayram bişintiləri indikindən dəfələrlə ləzzətli olardı. O vaxt hər kəs  bayram bişintilərini bir neçə günlük deyil, daha çox bişirərdi. Biz də  məktəbli idik. Bayramdan 10-15 gün keçəndən sonra da uşaqlar məktəbə çantalarında qoğal, paxlava, şəkərbura gətirərdi. And içirəm , belə idi. Hər ailənin, hər ocağın bayram bişintiləri uzun müddət söhbət mövzusu olurdu.

İndi  şəhərlərdə uşaqlar marketlərdə sənaye üsulu ilə  hazırlanmış bayram   bişintiləri  yeyir. Amma  biz  çöldə ocağın başında olardıq.  Bişirən   kim  olurdusa, birinci  ilk   bişənləri uşaqlara  verirdi. İstəyirəm  bunu fiziki mənada anlamasın oxuyanlar. Söz yox ki, ana, nənə, ata, baba kənardan uşağının bayram sevincinə  diqqət yetirib, ərkələnirdi, öyünürdü. Ana və atanın  daxilində  bu mənzərədən yaranan müqəddəs   duyğular  bir-birlərinin qəlbinə axışır, ailənin  birlikdəliyini daha   müqəddəs edirdi.

İstər Novruz,  istər toy mərasimləri, istərsə  də yas mərasimləri   el-obanın  həmrəylik  borcuna  çevirirdi. Hamı bir-birinin sevincində iştirak  edir, hamı bir-birinin  dərdinə-kədrinə şərik olurdu. İndi  belə şeylər  çox   az qalıb və  əvvəlki   forması təhrif olunaraq.

Marketdən alıb süfrəyə düzməklə, yumurtaları suda qaynadıb ortaya qoymaqla  qəlblərdə Novruz   coşqunluğu yaratmaq olmaz.

Əvvəlki Novruzlarda biz bayramdan xeyli əvvəl  gedib talalardan  boyaq bitkilərinin köklərini yığıb gətirərdik. Yumurtalar   rəngbərəng olardı. Şirniyyatlarların  rəngi, çeşidi növbənöv olardı. Süfrə o qədər  bol və rəngarəng olardı ki,  görüntünün özü  bir doyumluq yaradardı. Ruhumuz özü doyardı.

Bir vacib  məqamı da deyim. O vaxt xalqın  son illədə olduğu kimi heç bir problemi yox idi: müharibə yox idi,   epidemiya yox idi. İşsiz  adam yox idi. Kolxoz  həyatının qızğın çağı idi.Təbiətin özü insanda  bir gözütoxluluq, könültoxluğu yaradırdı.

 Hər il  kolxoz əməkgününə taxıl, arpa, qarğıdalı  bölürdü. Bütün   damlarda kisələrlə  belə məhsullar olurdu. Qoz, şabalıd, fındıq olurdu.  Bayram elə bunlarla ərsəyə gəlirdi də.    Normal  məktəb  həyatı vardı. Hər ailənin övladları ya  orta məktəblərdə, ya ali və ya orta ixtisas məktəblərində oxuyurdu. Onda ölüm-itim hadisələri də elə  bil az idi. İnsanlara bir qalırdı bayram edib şənlənmək, uşaq oxutmaq, evləndirmək, qız köçürmək.

 Həmin illərin Novruz bayramlarında bizim evdə  azından 20  kəsim qoğal bişirilirdi,   paxlava da ki həsir zənbillərlə.

Bayram 3 gün davam edirdi.  İnsanlar ilk gün   qəbir üstünə gedir, ölülərini  ziyarət edirdi. Sonra  kəndə yataq xəstəsi olan, qoca olub çölə-bayıra çıxa bilməyən  adamlara  baş çəkib bayramlaşardılar. Eləcə də  başqa yedə yaşayan yaxınlarına və əzizlərinə baş çəkərdilər.  Evdə də mütləq    ailə başçılarının biri olardı ki, bu evə də qonaq  gələ bilər.

 Uşaqlar    ikibir-üçübir   qohum-qonşuların qapısına    gedərdi. Qonşular da uşaqlara bayram bişintisi,  rəngli yumurta, qoz-fındıq verərdi. Hər uşağın evdə  bayram sovqatı topladığı balaca  kisəsi olardı.

 Əsas məslə bu idi ki, uşaqların sevinci   aşıb-daşırdı. Getdikləri həyətlərdə də  belə sevinclə qarşılanırdılar, olurdu əsl bayram əhvali-ruhiyyəsi.

Bayram   adətlərindən biri də,  həm də maraqlısı yumurta döyüşdürmək olardı. Kəndin mərkəzində 3 gün qələbəlik olardı.  Əksəriyyət yumurta döyüşdürməyə cəm olurdu, müəyyən qisim də  bu “döyüşlərə” tamaşa etmək üçün   gələrdi.

  Müxtəlif cür döyüşmə növləri vardı. Məsələn,   yumurta döyüşdürəcək adamların  hər əlində 3-4  rəngli yumurta olurdu. Bunların biri qarşı tərəfə təklif edirdi ki, bunların hansı ilə necə döyüşürsən? Rəqib də deyir ki,  sən öz yumurtanla, mən də öz yumurtamla başabaş. Ya da deyirdi ki,  məsələn, sənin sağ əlindəki  qırmız yumurta  ilə əlimdəki yumurtanı dəyişib döyüşərəm. Kim dəyişən tərəf olurdu, ilk  zərbə  vuran  o biri  tərəf olurdu.

Yaxud,  3-4 nəfər cəm olub  yumurtalarını    bir uşağın papağın altına qoyurdular. Uşaq  papağı yumurtaların üstündə gədirərək,   papağın altından   sıra ilə  hərəyə bir yumurta verərdi.  Hər kəsə fərqli   yumurta  düşərdi və onlar ardıcıllqla yumurtaları döyüşdürərdilər. Ya da iki nəfər   hərəsi yan-yana 3 yumurta qoyardı.   Sonra ilk başlayan  yumurtalardan birini götrüb   döyüşərdi. Sındırana kimi , o, vuran  tərəf olurdu. Elə ki, yumurtası sındı indi qarşı tərəf  vuran olur. Axırda kimin yumurtası sağ qalır, sınmış yumurtalar onun olurdu…

İndi kimdir ciblərini yumurtayla dolduran  və yaxud  yumurta döyüşdürən.

 Elə bil ki, sivilizasiya irəli doğru getdikcəinsanların  problemləri, dərd-sərləri də çoxalmağa başladı.Bunun üstünə  30 il davam edən müharibənin gətirdiyi  fəlakətləri, bu yandan da epidemiyanın vaxtlı-vaxtsız insanları öz  əzizlərindən qoparması insanların basaratını bağladı.  Kənd həyatını nəzərdə tuturam: kolxozlar bağlandı, sənaye müəssisələri bağlandı. Kənd adamlarının gəlir yerləri  təsərrüfat idi, meyvə bağları idi. Laqeydlikdən bağlar da sıradan çıxdır. Bİr bölük rəhbər  vəzifəlilər öz  güzəranları yaxşı olduğundan cəmiyyətin  vəziyyətindən xəbəri  olmadı.  İnsanlar əvvəlki kimi uşaqlarını oxuda bilmədi, evləndirə bilmədi. Nə qədər gənclər    kəndi tərk edib Rusiyaya səpələndilər.Hər şey kənd adamının ağırlıqlarını  bir az da  artırdı. Bu qədər mənfi aura ilə  yüklənmiş insan  Novruzda  əvvəlki   vaxtlarda olduğu kimi bayram əhvali-ruhiyyəsi yaşaya bilmədi.

 Artıq  90-cı illərin sonlarından  elə ailə olurdu ki, bayram bişintisi heç bişirmirdi, bişirə bilmirdi.Ya imkanı olan  qohumlarından kimsə  hər bişirdiyindən bir az da ona verirdi, ya da  mağazadan  müəyyən qədər alıb süfrələrinin üstünü bəzəyirdilər ki, gəlib-gedən süfrəni boş  görməsin.

 Amma ümidlərimiz  çox gözəl sabahlar vəd edir. Bilirsinizmi, 30 il  işğal altında qalmaq ölkəmizə hansı ziyanları vurdu. Həm maddi, həm mənəvi.

  Şükür ki,  torpaqlarımız daha  işğal altında deyil.  Bundan  sonra  dövlətimizin bütün gücü ökəmizin abadlaşdırılmasına, insanların rifah hallarının  yaxşılaşdırılmasına   sərf olunacaq. Onda  Nəinki Novruzumuzun, bütün adət-ənənələrimizin  dəd-baba vaxtlarındakı hüsnünü özlərinə qaytaracağıq.

Ölkə başçısı Cənab İlham Əliyev  Novruz bayramı günü Suqovuşanda  bayram tonqalı yandırdı. Bunlar  ümidlərimzin zəmanətidir.

  Novruz   bayramımız da, Ramazan bayramımız da, Qurban bayramımız da insanlarımızn bir-birilə həmrəylik nümayiş etdirməsi, ünsiyyət və əlaqələrin  qorunub saxlanılması baxımından  çox vacibdir.  Dünya xalqlarının  qəribə adət-ənənələri haqqında  internetdə o qədər məlumatlar var ki. Onların sırasında elə utancları var ki, bizim  heç  bir bayramımızda, adət-ənənəmizdə  belə   nümunələr yoxdur. Müasir gənclik bunları o qədər  dərindən bilmir. Çünki  hələ  qarşlarına  çox  da ciddi  problemlər çıxmayıb (çıxmasın da amandı), ona görə də bu sıradan olan  bir çox  məsələlərə  onların   baxış bucağı yaşlı adamların baxış bucaqlarından fərqli olur. Mətbuat, televiziya bu yönümdə  fəaliyyət göstərməkdənsə, şou aparıcılarını, şou proqramlarını  veriblər  ortaya.   Harda axmaq məsələlər varsa, birbəbir tapıb, bizim mühitə gətirirlər. Mətbuat, televiziya xalqı  vacib məlumatlarla  tanış etməli, insanları maarifləndirməli, onlarda    fəal həyat mövqeyi tərbiyə etməlidir.  Təəssüf ki, bizim  şou televizyalarımız və şou mətbuatımız bu  missiyadan hələ uzaqdadırlar.

 Bizim  sovet dövründəki filmlərə baxmaqdan adam doymur.Çünki o filmlərdə  ata-babaların  ruhuna qovuşuruq,  qanımızdakı, ruhumuzdakı   millilik vəcdə gəlir.

 Bunlar hamısı   o dövrlərlə müəyyən bağlılıqları olmuşinsanlardır. Bunlar da dünyasını dəyişəcək.  Qalacaq yeni nəsillər.Onlar “Dəl Kür”dəki milli adət-ənənəni bilməyəcək, canlarında bir  qarşılaşma hiss etməyəcəklər.Çünki onlar Elməddinin, Fərdanın əyləncə serialları ilə  böyüdülər. Təkcə Elməddin, Fərda deyil, çoxdur bunlar. Şou aparıcıları, şou müğənniləri  milli ruhumuzu deyil, dolanışığı  hədəfləyiblər.

 İndicə  belə yöndəmsiz bir xəbərə rast gəldim.  Düz 15  media  subyekti həmin  xəbəri paylaşıb. Xəbərin mahiyyəti də budur ki, Türkiyədə 17 yaşlı qız oteldə  ölü tapılıb. Nə vacibdir ki, bayram günü belə gərəksiz  xəbəri tirajlayırlar.

 XIX əsrdə yaşamış alman şairi Heyne  həm də jurnalist olub. O,  mətbuatın rolunu çox  dəqiq ifadə edib: “Biz amal uğrunda çarpışırıq, qəzetlər də bizim qalalarımızdır”.

Bizim  mənəvi sərvətlərimiz olan  adət-ənənələrimizin   qorunması naminə qəzetlərimizi  bu cür qala görmək istərdik.

Bizim   mədəni irsimiz  yetiçşməkdə olan nəslə  olduğu kimi çatdırılmalıdır, həm də hər vaxt.Yalnız  bayramdan-bayrama yox. Özəl kanalların şou  layihələri var.Burada  bahalı maşınlarla bərbəzəkli studiyalara gəlib  cəmiyyətə əxlaq dərsi keçirlər. Rayonlara, kəndlərə getsinlər.Kənd adamını tarlada  seyr etsinlər. Onları danışdırıb, söylədib  televiziyada göstərsinlər. Bunlar gedib  arvadını öldürəni, qoşulub qaçanı,  uşağından imtina edəni  arayıb üzə çıxarır, cəmiyyəti belə  mövzulara kökləyirlər. Televiziya, mətbuat  xalqın, cəmiyyətin  düşündüklərini, qayğılarını  yaşamalıdır, öz qayğılarını yox.

Adət-ənənələrimiz  dərindən öyrənilməli, təbliğ edilməli, kütləviliyi təmin edilməlidir.  Biz ancaq  bu yolla  əsl  Novruz  əhvali-ruhiyyəsinə qovuşa bilərik.