Müzakirə
Televiziya və radio kanallarında, internet resurslarında, mətbu nəşrlərdə və reklam daşıyıcılarında ədəbi dilin normalarının kobud şəkildə pozulması, leksik və qrammatik qaydalara əməl edilməməsi, məişət danışıqlarından istifadə olunması, əcnəbi söz və ifadələrin yersiz işlədilməsi az qala adi hala çevrilib…
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 01 noyabr 2018-ci ildə imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmandan çıxarış
Qayıdaq yenidən Ana dili ilə bağlı söhbətimizə.
Dilimizin saflığının qorunmasında aparıcılar, junalistlər və onların çalışdıqları media subyektləri də çox mühüm rol oynaya bilərlər. Bu şərtlə ki, ana dilimizin saflığı həmin aparıcıların və jurnalistlərin fəaliyyət göstərdikləri media subyektlərində prioritet olsun. Qoy müəllimlərimiz də könüllərini doğma peşələrinə salıb öz fəaliyyətlərini davam etdirsinlər, nəinki daim irəlidə onları gözləyən diaqnostika, sertifikasiya, iş yerlərinin dəyişdirilməsi üçün qarşılaşacaqları müsabiqələrin həyəcanları ilə baş-başa qalsınlar. Bu, artıq patoloji bir hala çevrilib. İnsanları, təbii ki, heç kim heç kimi zorla Azərbaycan dili üzrə sınaq sertifikasiya imtahanlarına cəlb etmir. Buna ehtiyac da yoxdur. Yazıçı da, alim də, filoloq da ali təhsil alanda dildən imtahan verib. Bu gün isə, sadəcə, bu imtahanları imtahan adıyla deyil, attestasiya statusunda məmurlara və dil xətaları adi hala çevrilmiş kütləvi informasiya vasitələrinin məsulları üçün keçirsinlər, həm də ciddi.
Çünki “ideologi qalalarımız” hesab edilən mətbuat və televiziyalarımızın vəziyyəti yaman gündədir. Azad və demokratik mətbuat üçün çox böyük imkanlar yaradıldı. Amma biz azad mətbuatımızı qura bilmədik. Kim necə istəyir elə də yazır, kim istəyir özəl kanallarda özünə çətir aça bilir. Amma bunların hamısını bir yerə cəm etsək, ideologiyamıza sovet dövrünün bir qəzetinin, bir “Araz” qadiosunin etdiyi qədər xidmət edə bilmir.
Azərbaycan dili tərkibinə görə çox zəngin və rəngarəngdir, tam sabitləşmiş qrammatik quruluşa malikdir. Statistik məlumatlara görə, dünyada 5 minə yaxın dil mövcuddur. Amerikada “Dünya dlləri” adlı kitab buraxılıb, amma kitaba ancaq 550 dil haqqında yer ayrılıb və qürurludur ki, Azərbaycan dili də bu 500 dildən biridir. Biz bunun fərqində olmalı və öz Ana dilimizə hörmət etməliyik.
Dilə hörmət millətə hörmətdir.
Bu hörmət isə ana dilinə bağlı olmaq, bu dildə danışmaq, onun qayda-qanunlarına əməl etmək deməkdir. Bir dəfə böyük dilçi alimlərimidən biri olmuş Ağamusa Axundovun dilindən televiziyada eşitmişdim ki, hansı Avropa ölkələrindəsə hər hansı bir söz istər yazılı, istərsə də səhv işlədilməsinə görə nitq xətası törətmiş şəxs 50 qəpik cərimə edilir. Bizim ölkə də belə qayda yoxdur. Amma dilimizin başında turp əkirlərsə, niyə də olmasın.Yaxşı olar ki, bu cəza, əsasən, kargüzarlıq işlərində rast gəlinən səhvlər, kütləvi informasiya vasitəlrinə (təbii ki, nəşriyyatlar, televizya və radiolar bu düşərgədə yer alır. )
Çoxdanın söhbətidir. O vaxt Azərbaycan Dövlət Elmi- İnstitutlarımızdan birində işləyən bir dostum demişdi bunu mənə. Demişdi ki, Azərbaycan ədəbiyyatının çox məşhur bir nümayəndəsi bizə şagird dəftərinin vərəqinin bir üzü həcmində arayış təqdim etmişdi. İnanırsınızmı: bu kiçik yazıda 12 səhv var idi.
Bu yazıçını təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın hər yerində tanıyırlar. Allah rəhmət etsin,mən də tanıyıram. Tanıyıram və böyük heyranlıqla da mütaliə etmişəm. Bu böyük yazıçı Azərbaycan ədəbiyyatına ölməz əsərlər bəxş edib. Ədəbiyyatımızın, ədəbi-bədii dilimizin inkişafına əsl qələm adamı kimi kimi xidmət edib. Həm də dilimizi, ədəbiyyatımızı himayə edib. Bu cür sənətkarlarımız çox olub, onlar ədəbi-mədəni irsimizin flaqmanları idi. İndi əvvəldə qeyd etdiyim yazıçının kiçik bir mətndə 12 səhvininn aşkarlanması sertifikasiya predmeti olmalıdırmı? Adamın ironiyalı gülməyi gəlir.
Bu yazıçımız böyük auditoriyalara dərs verib, indi kimdir onun yazısında dil qaydaları pozuntusu axtaran. Özü də orfoqrafik. Riyazi, fiziki qaydalar, teoremlər sabitdir.Keçən əsrin 70-80-ci illərində biz orta məktəbdə oxuyanda iki ədəd cəminin kvadratı üçün öyrəndiyimiz tərif indi də ovaxtkı şəkildə qalıb və ya fizikada Coul-Lens qanunu. Amma Azərbaycan dilinin orfoqrafiyası ilə bağlı bizim sabit qaydalarımız yoxdur. Baxın, Azərbaycanda ilk orfoqrafiya lüğəti latın qrafikası ilə 1929-cu ildə nəşr edilib. Bu lüğətin həcmi çox kiçik olub. Daha sonra 1940 (21000 söz ), 1960 (40 000-dən çox), 1975-ci ildə orfoqrafiya lüğətləri nəşr olunub.
1975-ci il nəşrində 58 min söz yer alıb. Orfoqrafiya lüğətimizin nəşrində bundan sonra 29 illik fasilə verilib, növbəti nəşr 80 min sözlə 2004-cü ildə işıq üzü görüb.
2013 -cü ildə nəşr edilmiş orfoqrafiya lüğətimizdə 110 563 söz verildiyi halda, 2021 – ci ldə təkmilləşdirilmiş 7-ci nəşrə 90 minə yaxın söz daxil edilmişdir. Nəşrlər arasındakı fərqi görürsünüzmü?
Hələ son nəşr də sabit nəşr deyil. Dilçilik İnstitutu bu lüğətin çapına vaxtından çox tez başlayıb. Bu, əlbəttə ki, sonuncu lüğətdəki nöqsanlarla bağlı olub. Onda belə qənaət hasil olur ki, sonuncu nəşrin qəbul etmədiyi “olmazlar”ı kim işlədibsə, yanlış imiş.
Təbii ki, düzgün yazmaq, gözəl, aydın nitqə malik olmaq insan üçün böyük məziyyətdir. Belə şəxs həm də Ana dilinin saflığına, davamlılığına xidmət etmiş olur. Fikrimcə, bu keyfiyyəti kampaniya şəklində formalaşdırmaq mümkün olmadığı kimi, doğru yanaşma da deyil.
Biz etiraf etsək də, etməsək də bu gün kütləvi informasiya vasitələrində və bir çox televiziya kanallarımızda Ana dilimizin qayda vvə qanunlarına etinasız yanaşılır. Bəzi istisnalarla, mətbu vasitələrimiz istər orfoqrafik, istərsə də faktik məna səhvləri ilə doludur. Fərdi olaraq da insanlar var ki, şəxsi yazışmalarında belə səhvlərdən xali deyillər. Hələ müəyyən xırda-para səhvləri demirəm. Bizim saytın yazılarında da belə səhvlərə rast gəlmək mümkündür. Buna görə oxucularımızdan üzr istəyirik. Çalışmalıyıq savadlı və məzmunlu yazaq.
Yazı bostan kimidir. Ora məhsul dərilib qurtarandan sonra da kim daxil olsa, əlinə bir şey keçəcək.
Məsələn, sən klaviaturada yaza-yaza gedirsən. Bəzən düyməni zəif basdığından hərf düşməyə bilər, bəzən lap barmaqlarının sürəti klaviaturanın sürətini qabaqlaya bilir. Məsələn, hansısa bir hərfi əks etdirən düymyə toxunub digər düyməyə keçirsən, amma əvvəl toxunduğun düymənin əks etdirən hərf gecikir, özündən sonrakı hərfin qarşısına düşür. Bunlar da olmamalıdır. Amma belə səhvlər o qədər də ciddi səhvlər deyil. Bunları hər çap müəssisənin redaktor korpusu təshih edə bilər.
Təbii ki, düzgün yazmaq, gözəl, aydın nitqə malik olmaq insan üçün böyük məziyyətdir. Belə şəxs həm də Ana dilinin saflığına, davamlılığına xidmət etmiş olur. Fikrimcə, bu keyfiyyəti kampaniya şəklində formalaşdırmaq mümkün olmadığı kimi, doğru yanaşma da deyil.
Azərbaycan dilinin qayda-qanunları, saflığı təkcə yazıçılar və yaxud müəllimlər tərəfindən qorunmamalıdır. Cəmiyyətin vahid ümumi hədəfləri olmalıdır. Bu hədəflər bir-birini izləməli, bir-birini tamamlamalıdır. Hamı bu məsələdə məsuliyyətli olmalıdır.
“ Ana və Uşaq" 