Mövqe

Bizdə şeir də var, Sənət də vardir,

Şairə sənətə hörmət də vardır … Səməd Vurğun

Ötən axşam aparıcı saytlarımızın birində yazıçı Qan Turalı ilə aparılmış bir müsahibəyə rast gəldim. Söhbətin mərkəzində Səməd Vurğunun ev-muzeyinin direktoru, pianoçu Vurğun Vəkilovun səsləndirdiyi bir fikir dayanırdı: “Stalin haqqında ən gözəl şeiri Mikayıl Müşfiq yazıb”.
Açıq demək lazımdır: bu səpkili müqayisələrə və ədəbi tərəziyə ehtiyac yoxdur. Hər iki şəxsiyyət ədəbiyyatımızda və ictimai fikir tariximizdə silinməz izlər qoymuş nəhənglərdir. Onlar milli mədəniyyətimizə misilsiz xidmətlər göstəriblər. İndi, XXI əsrin rahatlığından boylanıb, zamanın dahi simalarını Leninə, Stalinə və ya partiyaya şeir yazdıqları üçün ittiham etmək bizə nə verə bilər? Bu yanaşma bizə heç nə qazandırmır; əksinə, ədəbi irsimizin bütövlüyünə və milli simalarımızın gələcək nəsillər qarşısındakı nüfuzuna ağır zərbə vurur.
Təəssüf ki, bu cür cəhdlər cəmiyyətdə hələ də köhnə bütpərəstlik və ya əsassız təftişçilik meyllərinin qaldığını büruzə verir. “Kim Stalini daha çox tərənnüm edib?”, “Kim sovet rejiminə daha sadiq xidmət göstərib?” kimi qərəzli və yanlış suallarla Səməd Vurğun və Mikayıl Müşfiq kimi iki böyük sənətkarı qarşı-qarşıya qoymaq sənətə və tarixə qeyri-peşəkar yanaşmanın bariz təzahürüdür. Bu gün müzakirə mövzumuz keçmişin didişmələri yox, müasir ədəbiyyatımızın və sənətimizin problemləri olmalıdır.
Tarixə yanaşarkən son dərəcə ehtiyatlı, emosiyalardan uzaq, soyuqqanlı və obyektiv olmaq şərtdir. Hər bir dövrü yalnız və yalnız öz tarixi şəraiti və konteksti daxilində qiymətləndirmək lazımdır. Bu baxımdan bir neçə mühüm məqamı xüsusi vurğulamaq zəruridir:

1. Zamanın və rejimin şərtləri
1930-cu illərin totalitar sovet rejimi fərqli düşüncəyə, fərdi azadlığa yer qoymayan, insanı həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan üyüdən dəhşətli bir maşın idi. O dövrün ədəbi nəslinin — istər repressiya qurbanı olmuş Müşfiqin, Cavidin, istərsə də o qanlı illərin cəhənnəmindən sağ çıxmağı bacarmış Səməd Vurğunun yaradıcılığındakı ideoloji tərənnümlər azad bir “seçim” deyildi. Bu, dövrün amansız diqtəsi, bəzən isə sadəcə fiziki olaraq sağ qalmaq və sənəti yaşatmaq uğrunda gedən bir mübarizə forması idi. Sistemin tələb etdiyi ideoloji rüsumu ödəmədən ədəbi mühitdə qalmaq və böyük kütlələrə xitab etmək qeyri-mümkün idi.
2. “Xilas Olanı” müqəssir çıxarmaq ədalətsizliyi
Müşfiqin faciəvi taleyi bizim sağalmayan yaramız, unudulmaz milli ağrımızdır. Lakin onun repressiyaya məruz qalması faktından çıxış edərək, sağ qalan Səməd Vurğunu rejim tərəfdarı və ya “müqəssir” kimi qələmə vermək böyük bir tarixi ədalətsizlikdir. Müşfiqin edamı, Vurğunun isə sağ qalması heç də Səməd Vurğunun hakimiyyətin sevimlisi, Müşfiqin isə siyasi müxalif olması anlamına gəlmir. Unutmaq olmaz ki, Səməd Vurğun ölüm xəbərini eşidərkən sarsılaraq, “Bu gün böyük bir şair öldü” deyib göz yaşı tökən bir sənət dostu idi. O, ən ağır senzura şəraitində belə Azərbaycan dilinin qüdrətini və milli poeziyanın ruhunu qoruyub saxlaya bildi.

3. Nəsil hissiyyatı və dənətin müstəqilliyi
Vurğun Vəkilovun öz babasının xatirəsini qorumaq təəssübkeşliyi və bu mövzuya reaksiyası bir nəvənin bəşəri, doğma duyğusu olaraq anlaşılandır. Lakin Səməd Vurğunun bu cür süni müdafiələrə ehtiyacı yoxdur. Sənətkarın ən böyük pasportu və vəkilliyi onun yaratdığı irsdir. Bu gün “Azərbaycan” şeiri, “Vaqif” dramı, “Komsomol poeması”ndakı bəzi ideoloji xətlərə rəğmən sənətkarlıq gücü hələ də dillər əzbəridirsə, demək, zaman sənəti ideologiyadan təmizləyib və onu layiq olduğu zirvəyə qaldırıb. Eyni sözlər Müşfiqin ecazkar, zamansız poeziyasına da tamamilə aiddir.
Nəticə
Klasikləri indiki zamanın təhlükəsiz və rahat pəncərəsindən mühakimə etmək, o dövrün qanlı kontekstini nəzərə almamaq bizə heç bir mədəni dividend qazandırmır. Onların yaradıcılığını dar siyasi çərçivələrə sığışdırmaq olmaz. Nə Səməd Vurğunu ucaltmaq üçün Müşfiqi ittiham etmək olar, nə də Müşfiqin xatirəsini əziz tutmaq üçün Vurğunun irsinə kölgə salmaq keçərlidir. Hər iki şair Azərbaycan dilinin, poeziyasının və milli təfəkkürünün fundamental sütunlarıdır. Bizim vəzifəmiz onları bir-biri ilə vuruşdurmaq yox, o mürəkkəb tarixin süzgəcindən keçib gələn təmiz sənəti gələcək nəsillərə ötürməkdir. Məhz bu obyektiv, elmi və insani yanaşma bizi ədəbi savadsızlıqdan və keçmişin ucuz konyukturasından xilas edə bilər.