“ Ana və Uşaq"

  Mövqe

Bizim təbiət və  ətraf mühitə münasibətlə bağlı  istər feysbuk səhifəsində, istərsə də öz saytımızda çox yazılarımız olub . 

Əksəriyyəti də tənqidi yazılar olub. Amma  bu tənqid   müxalif tənqid deyil,  rastlaşdığımız  neqativ hallara qarşı vətəndaş mövqeyimizin  ifadəsidir. Bir də  təbiətə qarşı  harda və nə vaxtsa  məsuliyyətsiz  və biganə  münasibətlə qarşılaşdıqsa,  biz   bunun səbəbini yalnız   məmur və xidmət təşkilatlarının adı ilə bağlamadıq. Onlar məsuliyyətin ən böyüyünü daşısalar da, vətəndaşların məsuliyyəti də  az deyil. Heç kim bu məsuliyyətdən kənarda qala bilməz və qalmamalıdır.    

 

Bura isə 49 nömrəli binanın arxa tərəfidir.

Bu gün Bakıda çox az sayda idarə təşkilat, məktəb tapmaq olar ki,  könülaçan ərazisi, bağ-bağçası olsun.   İstər şəhərin mərkəzində, istərsə də şəhərətrafı rayonlarda  elə məktəbəqdər tərbiyə müəssisələri  var ki,  ərazisinə, sanki,   illərlə insan ayağı dəyməyib.  Bəs bu bağçalarda böyüyən uşaqlarda gələcəkdə təbiətə hansı sevgi və cavabdehlik oyatmaq olar? Eləcə də, hansısa idarədir,  həyətində   illədir yatıb qalan  avtomobil hissələri, ayrı-ayrı dəmir mexanizmlər və s. Bu müəssisədə işləyən   vəzifəli şəxsləri və yaxud  sıravi işçilərin yaradıcı əməyinə inanırsınız, mən inanmıram. Belə müəssisə, məktəb, bağça rəhbərini  belə münasibətinə görə vəzifədə saxlamaq olmaz.

 Təbiəti şüarla, pafoslu çıxışlarla, kampaniya  ilə deyil, şüurli və sistemli şəkildə cana gətirmək,  gələcəyə sağlam şəkildə  miras qoymaq olar.

 Ev heyvanları  balacalarla daha rahat, məmnun  olduqları kimi təbiət də uşaqlarla  ünsiyyətdə gözəl olur, mənalı olur. Deməli, uşaqlara təbiətə sevgini lap kiçik yaşlarından aşılamaq lazımdır. Uşaq təbiəti, bitkiləri, gülü-çiçəyi, heyvanları, qarışqanı, böcəyi belə  tanımalıdır. Bu, həm də  gələcək ekoloji  fəlakətlərə qarşı ağıllı strategiyanın ilkin addımları olardı.

 Gəlin, həqiqəti deyək, bir az da öz məsuliyyətimizi aşkarlayaq. Biz  şəhərimizə, rayonumuza, kəndimizə, həyətimizə  canyandırırıqmı?  Bir vaxt kəndlərimizdə ağaclar o qədər sıx idi ki, külək əsəndə , sanki kəndin bu başındakı ağac  budaqları vasitəsi ilə kəndin o başındakı ağaclarla təmasda olurdu. İndi heı bir həyətdəki ağaclar belə,  həmin ünsiyyəti yarada bilmir. Çünki  ahıllar köç etdikcə, bağ-bağça sığalsız, mehrsiz qaldı. Onları suvaran, dibini yumşaldan, budayan olmadı.  Nəticədə, ağaclar seyrəldi, yeni nəsil   cavan ağac əkmək, onun qulluğunda durmaq qayğısını özlərinə sığışdırmadı.. Bununla onlar  maddi təminatdan, eləcə də təbii sipərdən özlərini məhrum etdilər.

Böyür-başında topla oynayırlar,  üstünə top düşür, özləri  əllə qırır,  hər   kolun dibindən  yol salınıb… Yaşıllıqlar yoluq  toyuğ döndərilib.

Sovet dövründə  Ağdaş rayonundan Qutqaşen(Qəbələ) şəhərinin  mərkəzinə qədər  qoz  ağacları  yolun o üz- bu üzü ilə sıralanmışdı.  Deyirlər ki, Rusiya imperator ordusunun  general-mayoru , həm də yazıçı  —   Müqəddəs Georgi ordenini qazanan ilk azərbaycanlı  İsmayıl bəy Qutqaşınlı guya  həmyerlilərinə deyib ki, hər əkdiyiniz qoz ağacına sonda  bir qızıl verəcəyəm. Adamlar da  həvəslə ağacəkmə kampaniyasına qoşulub . Kampaniya başa çatanda   insanlar haqlarını istəyəndə İsmayıl bəy deyib ki, bu ağaclar böyüyəcək, həm  onların kölgəsində dincələcəksiniz, həm də meyvəsi ömrünüzün sonuna kimi gəlir yeriniz olacaq.

O vaxt bu yolu yaşıl tunel adlandırıdılar. Yadıma gəlir ki, bizim  nəsil  həmin ağacların dibindən yığdıqları qozları sataraq velosiped, top və s arzuladıqlarını alardılar. İndi həmin ağaclardan barmaqla sayılacaq qədər qalıb, və yaxud  heç qalmayıb.

    Bəs bağlarımız, bağçalarımızda ağacları kim əkməlidir,  insanlar  heç ağıllarına gətirirlərmi ki,  belə davam edəriksə,  çox meyvələr “Qırmızı kitab”a düşəcək. Mən eşitdiklərimi yox, gördüklərimi yazıram:

1962-1972-ci illərdə bizim balaca kəndimizdə mal-qarası, qoyun-quzusu, toyuq-cücəsi olmayan bir həyət yox idi. Hər həyətdə məhsul yığımında  tonlarla Qızıləhmədi alma, qoz, şabalıd, fındıq   toplanardı. İndi bunun 3-5 faizi ola, ya olmaya? Tək-tük ailə var ki, mal-qara saxlayır.

 Xəlil Rza Ulutürkün  uşaqlar üçün yazdığı bir şeirə mahnı bəstələnib:

Sağıcıdır mənim nənəm,

Köməkçisi mənəm, mənəm.

Mən badyanı gətirirəm,

Nənəmə tez yetirirəm.

Nənəm sağır inəkləri,

Badyada süd köpüklənir.

*****

Sağıcıdır mənim nənəm,

Köməkçisi mənəm, mənəm.

Əynimdə var ağ xalatım,

Köməkçidir mənim adım.

Mən badyanı gətirirəm,

Nənəmə tez yetirirəm.

Nənəm sağır inəkləri,

Badyada süd köpüklənir.

******

Qızıl inək, qaşqa inək,

Südü sanki çeşmə inək.

Mən badyanı gətirirəm,

Nənəmə tez yetirirəm.

Nənəm sağır inəkləri,

Badyada süd köpüklənir.

 Çox təəssüflər ki, indi kəndlərimizdə  belə şirin uşaqlıq həyatını yaşayan nəvələr  olduqca azdır.  Və bir də ona da çox təəssüflər ki,  kəndlərimiz nə qədər müasirləşirsə, o qədər də öz təbiiliyindən günbəgün uzaqlaşır.   Hömətli Leyla xanımın təşkilatçılığı və qayğısı ilə  Bakının yaşıllaşdırılması  sahsində böyük layihələr həyata keçirilib və keçirilməkdədir. Amma  sonra bu yaşıllıqları qorumaq, qayğı göstərmək  məsələsi  təəssüfedicidir.

Hansı yaşayış binasına yaxınlaşırsan, həyət-baca nə gündədir.  Əgər  insan öz məhəlləsini,  yaşadığı binanın  ətrafını  təmiz, gül-çiçəkil görmək istəmirsə, əksinə, gecə-səhərə kimi evinin pəncərəsindən zibildolu paketləri, şüşə qabları   evinin qarşısına atırsa,  o yerdə  hansı rahatlıq və  gözəllik yaratmaq olar? Hansı  oturacaqlara, “besedka”lara yaxınlaşırsan böyür-başı  günəbaxan qabıqları, boş dondurma, şirə qabları.  Kommunal xidmət işçiləri  hər gün olmasa da, ikigündənbir  təmizləyirlər. Amma bu vəziyyət hər gün davam edir.

Belə natəmiz, sıxıntılı yerdə əyləşib necə dinclik tapmaq olar?

Hesab edin ki,  Bakının hər bir sakini, eləcə də Azərbaycanın, lap böyük  mənada dünyanın hər bir sakini  torpağa bir şitil basdırsa, Yer kürəsi  yaşıllığa bürünər.  Hər bir kəs öz evinin qarşısında, öz həyətində,  tərbiyə aldığı bağçada, məktəbdə,  işlədiyi müəssisənin  həyətində  bir ağacın, bir gülün nazını çəksə,  havamız, suyumuz necə saflaşar.

 Küçəyə tüpürməmək, bir kibrit çöpü atmamaq, istifadə olunmuş kağız və karton məmulatını, istifadəsiz plastik qab  və polietilen paketlər səliqə ilə saxlayıb təkrar emal məntəqələrinə təhvil vermək özü təbiətə  qayğılı münasibətdən xəbər verir. Axı plastik tullantılar təbiətdə yüz illər ərzində parçalanmır, miqdarı isə ilbəil artır. Araşdırmalar göstərir ki, bu tullantılar düzgün idarə olunmadığından ətraf mühiti və sututarları çirkləndirir, kənd təsərrüfatı torpaqlarının dərin qatlarına keçərək bitkilərin normal inkişafını ləngidir və məhsuldarlığın aşağı düşməsinə səbəb olur.

4 ağac quruyur. Çünki bu ağaclar suyu ancaq yağış, qar yağanda görürlər. Nə  Ekologiya  məsulları, nə bələdiyyə, nə Yaşıllaşdırma təsərrüfatı, nə rayon Epidemioloji Mərkəzi  bu cür yüzlərlə quruyan ağaclardan xəbərsizdirlər…. Hələ   binanın arxasında  neçə belə ağac var, son günlərini yaşayır.

 Bu ağaclar susuzluqdan  “Xilas edin” deməyə belə,  taqətləri qalmayıb.

• Biz saytımızda bu mövzudan dəfələrlə  bəhs etmişik.Ağac hər il 50 m3  təmiz su istehsal edir və quraqlığın qarşısını almağa kömək edir.
• Bir ton istifadə olunmuş kağız və karton  tullantılarının geri dönüşü, yəni, təkrar istehsala qaytarılması nəticəsində 16 ədəd  şam ağacının və 85 kvadratmetr meşə sahəsinin  viran qalmasının qarşısını alır.
• Bir ton plastik qablaşdırma tullantılarının təkrar istehsala qaytarılması nəticəsində 14000 kwh enerjiyə  qənaət etmiş oluruq. Həm iqtisadi maraqlarımıza, həm də sağlam həyatımıza  xidmət etmiş olarıq  əgər  hər şeyə qədirşünaslıq duyğusu ilə yanaşmağı həyat tərzinə çevirə bilərik…..

Qızıldərililərin qəbilə başçısı Seatle  qorxulu, amma uzaqgörənliklə düşünüb-daşınmağa çağırır:

“Bir gün görəcəksiniz: göydəki qartallar, dağları örtən meşələr yox olmuş: atlar əhilləşdirilmiş və hər yer insan övladının vahiməsinə bürünmüş. Bax,  o gündən  insan üçün həyatın və varlığın iflası  başlayacaqdır.”

Təbiət şairimiz Musa Yaqubun şeirindən bir parça ilə  hər bir kəsi belə qədirşünaslığa, həm də məsuliyyətə çağırıram, sevək torpağımız, gülümüzü, çiçəyimizi:

Nə qərib alova bürünüb o dik,

Qaymaq çiçəkləri yanır zər kimi.

İlahi, biz necə bəxtəvərmişik!

Bu dağlar, dərələr bizimkidimi?

Bu göy də, bu yer də bizimkidimi?

Yəni biz də varıq,

 dünya da varmı?

Bu baxan gözlər də bizimkidimi?

İlahi, biz necə bəxtəvərmişik!..