Etnoqrafiya
Novruzdan əvvəl onun bərəkətlilik simvolu olan 4 çərşənbə qeyd edilir: Su, Od, Yel və ilaxır çərşənbə adlandırdığımız Torpaq çərşənbəsi. Torpaq çərşənbəsi torpağın oyanmasının mifik kökləri etibarilə dirilmə, canlanma anlayışı ilə əlaqədardır. Amma 4 vacib həyati ünsür eyni dərəcədə müqəddəsdir. Bu gün Azərbaycanda Novruz bayramının 4 çərşənbəsindən sonuncusu, ilaxır çərşənbə – Torpaq çərşənbəsidir. Bu yazını da Torpaq çərşənbəsi münasibətilə paylaşırıq.
anaveushaq.wordpress.com
Torpaq
Torpaq-Su inancı ənənəvi türk dinində ağacın, odun, suyun, torpağın, qayanın, dağın müqəddəs məna və əhəmiyyət daşıdığını göstərir. “Orxon kitabələrində “mavi səma” və “yağışlı yer” iki əsas kosmik sahə təşkil edir və bir-birini tamamlayır. Göyün müqəddəsliyi kimi yerin də müqəddəsliyinə inam inkişaf etmişdir. Müqəddəs yerlərə, meşələrə, dağlara inam inkişaf etmişdir. Bu rayonlarda nə ov, nə ağac kəsilmir, nə də müqəddəsliyi pozan fəaliyyətə başlanılmır. Bunlar ayinlərin icrası üçün ən münasib yerlər idi. Ən müqəddəs yerlər Orhun çayı və Ötükən meşələridir.
Kainatın əmələ gəlməsində Yer ilə Göy birlikdə xatırlanır və onların birlikdə yaradıldığına inanılır. Bu fikrin izləri kitabələrdə kifayət qədər qeyd olunur. Ən məşhur deyim “Yer yarılmayınca səma üstü mavi, dibi yağışlıdır” ifadəsidir. Bilge Kağana aid bu deyimdə olduğu kimi yerlə göyün bir-birini tamamlayan və eyni olduğu inancı var. Göydə Göy Tanrı və onun zatı olduğu halda, yerdə də Onun müqəddəsləri var. İlahi yerlər, meşələr, dağlar, insanlar, heyvanlar onun yaratdığı, insanların konkret və hərfi mənada qavradıqları müqəddəs varlıqlardır. Mübarək çaylar, təmizləyən od, Əcdadların məzarları yer üzündədir. Bütün bunlarla yer müqəddəsdir, amma onu heç vaxt göylə müqayisə etmək olmaz, Göy Tanrı ilə, səmanın müqəddəsliyi həmişə ən yüksək səviyyədədir. Yer kürəsi tamamilə Allahın əmri altındadır.
Su
Su türklərdə saflığın simvoludur. Göydən yağış kimi endiyi üçün müqəddəsdir və səmaya bağlıdır. O, təbiətdəki böyük elementlərdən biridir, insan həyatı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir və ona görə də vacib hesab olunur. Su canlılığın yaşaması üçün vacibdir, ona görə də çaylar, çaylar türklər üçün müqəddəsdir. Su böyük otlaqlarla birlikdə köçəri həyat üçün əvəzolunmazdır. Türklər həyatları üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən suyun da ruhu olduğuna inanırdılar. Bəzi tayfalar üçün çaylar canlı varlıq kimi tanınır və onları çirkləndirməməyə və narahat etməməyə diqqət yetirirdilər. Su odu söndürdüyü üçün o, odun əksi olmaqla yanaşı, həm də onun tamamlayıcısı sayılırdı.
Su müqəddəs sayıldığından digər müqəddəslər kimi ona da mühüm hörmətlər qoyulmuşdur. Bunun ən məşhur nümunələrindən biri İbn Fədlandır ki, oğuzlar haqqında deyir: “Onlar böyük və kiçik dəstəmazdan sonra təmizlənməz, cinsi əlaqədən sonra və ya başqa bir şəkildə bulaşdıqdan sonra yuyunmazlar. “Onlar heç bir şəkildə su ilə təmasda olmurlar”. İbn Fədlanın nəql etdiyi kimi, suya qarşı xüsusi bir vəziyyətin olduğunu başa düşürük. Bu insanlar tənbəllikdən, yoxsa çirkli olmağı sevdikləri üçün suya girməkdən qaçırdılar? Təbii ki, yox, müqəddəs suyu çirkləndirməkdən çəkinirdilər, öz çirkləri ilə suyu çirkləndirməkdən, narahat etməkdən qorxurdular. Çünki su da onlar kimi həyat mənbəyini təmin edən canlı varlıqdır. Bu anlayış təbii olaraq onların ona qarşı fərqli münasibət bəsləmələrinə səbəb oldu. Onlar suyu özlərininki kimi görürdülər və düşündülər ki, onları narahat edən hər şey onu da poza bilər. Bu səbəbdən suyu mümkün qədər az çirkləndirməyə çalışıblar. Bir çox səyyah və alim türklərin oxşar əməllərinin şahidi olmuş və əsərlərində bu məsələyə toxunmuşlar.
“Torpaq-su” termini təbiət kultlarını ümumi mənada ifadə etmək üçün istifadə olunur. Biz bunu vətən mədəniyyətinə çevrilmiş bir prosesin mənbəyi kimi də görə bilərik. Belə bir inkişaf xüsusilə böyük imperiyalar dövründə baş verdi. Orxon kitabələrində yer-su haqqında çox bəhs edilir, o cümlədən “İduk yer-sub” (müqəddəs yer-su) ifadəsi. Bundan əlavə, vətənin mühafizəsi haqqında ifadənin yer aldığı Tonyukuk kitabəsində o, gözlənilmədən tutularaq Tanrı Umay və Yer-su ruhlarının “Tengri Umay yer-sub basaberti” köməyi ilə sıxışdırılıb. Türk tayfalarının ortaq inancları olan Ağac, Qaya, Dağ və Su Kultlarının Türk Yazılarında Yer-Sub adı altında qruplaşdırıldığını görürük.
Qeyd: Yazı tərcünə materialıdır.
“ Ana və Uşaq" 