Sosial psixologiya

Heç kiminsə sizə aşiq olduğuna əmin olmusunuzmu və ya sizinlə maraqlandıqlarını düşünüb, amma sonda sizə aşiq olmadığını öyrənmisiniz? Əksəriyyətimiz orta məktəb illərində oxşar vəziyyətlərlə üzləşmişik. Bizə aşiq olduğuna əmin olduğumuz adamın əslində orada olmadığını öyrəndiyimiz zaman faktlar bizi təəccübləndirə, üzünə və ya rahatlaşdıra bilər. Bəzən romantik sevildiyimizdə yanılsaq, bəzi mesajları səhv oxusaq da, bunun belə olmadığını öyrəndiyimiz zaman kədərlə də olsa, bu vəziyyəti qəbul edirik.

Ancaq erotomaniyalı insanlar bu faktlarla qarşılaşdıqda bu vəziyyəti qəbul etmir, həmin şəxsin ona aşiq olduğunu düşünməyə davam edir və bununla bağlı əlamətləri tutmağa çalışırlar. Erotomaniya əslində bir aldatma növüdür. Xəyalpərəst insanlar aldanma halının əksini sübut edən faktorları qəbul etmir və bu barədə inanclarını dəyişmir. Erotomanik insanlar da kiminsə onlara aşiq olduğunu düşünür və o insanla bağlı qalmaqda davam edir. Aşiq olduqlarını düşündükləri şəxs adətən ictimai xadim, məşhur və ya yüksək statuslu biri olur. Erotomaniya uzun müddət səssiz qala bilər və erotomanik insan aşiq olduğunu düşündüyü şəxsə qarşı şiddətli davranışlar göstərə bilər və ya obsesif (psixi pozğunluq)şəkildə o adamı təqib edə bilər. Şiddət ehtimalı erotomanik kişilərdə, anti-sosial davranış keçmişi olan erotomanik insanlarda, sosial-iqtisadi vəziyyəti aşağı olan erotomanilərdə və birdən çox insanın onlara aşiq olduğunu düşünən insanlarda daha yüksəkdir. Erotomaniyanın iki növü var və onun müalicəsində dərman və terapiya birlikdə istifadə olunur. Bütün bunlar və daha çox şey haqqında bu məqalədə danışdıq!

Niyə?

Sanrılar insanın əksini sübut edən dəlillərə baxmayaraq,  öz inancını dəyişməkdən imtina etməsi kimi müəyyən edilir.  Delirium (çaşqınlıq), depressiya, şizofreniya, bipolyar pozğunluq kimi müxtəlif psixoloji problemlər nəticəsində baş verə bilər və ya təkbaşına görülə bilər. Belə çaşqınlıqlardan biri erotomaniyadır. Erotomaniyada bir insanda kimsə tərəfindən sevildiyinə dair bir xəyal var. Erotomaniya digər aldatma növləri ilə müqayisədə daha az ictimaiyyətin diqqətini cəlb edən bir aldatmadır, çünki, adətən,  bir insanı təqib etməklə özünü göstərir. Erotomaniya qadınlarda daha çox rast gəlindiyi halda, kişilərdə   daha kriminal vəziyyətdə baş verir. Erotoman insanlar, əksini təsdiq edən çoxlu dəlillərə baxmayaraq, həmin şəxsin onlara aşiq olduğuna inanır və rədd reaksiyalarını gizli sevgi elanı kimi şərh edir. Yoğun şəkildə sevildiklərinə inanırlar və bu sevginin qarşılığını almadıqları zamanlar olsa da, sevildiklərindən əmin olmağa davam edirlər. Erotomanik insanlar təqib edən zənglər və e-poçtlar kimi təqib edən davranışlar göstərdikdə diqqət çəkməyə başlayırlar. Bununla belə, erotomaniyadan əziyyət çəkən hər insan təqib etmə davranışı nümayiş etdirmir.

Erotomaniya daha çox sevmək deyil, sevilməkdir. Erotomanik insanlara görə ilk aşiq olan, daha çox sevən və addım atan o biri olmalıdır. Bəzən erotomanik insanlar cavab verməyə də bilər. Onlar üçün önəmli olan sevilən insan olmaqdır. Ümumiyyətlə, erotomanik insanlar aşiq olduqlarını düşündükləri insanlarla çox ünsiyyətdə olmurlar və ya ola bilməzlər, çünki bu insanlar adətən məşhurdur və ya onlara çatmaq çətindir. Əgər o insanlar erotomanik insanı həqiqətən sevirlərsə, erotomanik insan qarşılıq verməyə bilər. Amma, əsasən, cavab verirlər. Çox vaxt o insanın onlarsız xoşbəxt ola bilməyəcəyinə inanırlar. Əgər həmin şəxs evlidirsə, onların evliliyinin qeyri-real olduğuna inanırlar. Onlara inanırlar ki, aşiq olduğunu düşündükləri şəxs onları dəfələrlə rədd etsə də, əslində bunu onları qorumaq üçün edir, onlara yaxınlaşmaqda çətinlik çəkir və bir çox açıqlana bilməyən səbəblərə görə sevgilərinin qarşılığını verə bilmir. Onlar digər insanın davranışını bu şəkildə rasionallaşdırmağa meyllidirlər.

Məsələn, həmin adam işdən çıxarılırsa, onu dəlicəsinə aşiq olduğu kimi şərh edirlər. Erotomanik insanın zamanla hiss etdiyi duyğular belə sıralanır: ümid, kin və nifrət. Obyektin sevgisini açıq şəkildə elan edəcəyinə ümid etdikdən sonra erotomanik insan israrla onun arxasınca düşür və rədd edilərək alçaldılmış hiss etməyə başlayır və bu vəziyyətdən küsür. Sonra küsməyə, nifrət etməyə, incitməyə və həmin şəxsin ona qarşı haqsızlıq etdiyini iddia etməyə başlayır. Bu səbəbdən erotomaniya təqib xəyalına çevrilə bilər.

Araşdırmalara görə, erotomanilər daha çox fiziki cəhətdən cəlbedici olmayan və cinsi təcrübəsi məhdud olan insanlardır. Bu insanlar adətən mənalı bir əlaqə tarixi yoxdur və tənha bir həyat sürürlər. Amma bu vəziyyəti ümumiləşdirmək mümkün deyil. Bundan əlavə, görünən odur ki, bəzi erotomanik insanlar anaları ilə qənaətbəxş bir münasibətdə deyil, bəziləri isə valideynləri ilə çox yaxın və asılı münasibətdədirlər.

Tədqiqatlar göstərir ki, erotomaniyanın iki növü var: birincili və ikincili erotomani.

İlkin erotomaniya

İbtidai erotomaniya sanrılı pozğunluqların növlərindən biridir və “Qarşılıqsız Sevgi Sindromu” və ya “Klerambo Sindromu” kimi də tanınır. Birincili erotomani olan insanlarda simptomlar daha uzun müddət davam edir və müalicəyə daha az cavab verir. Simptomlar tez başlayır və birincili erotomaniya sonra və ya başqa psixi sağlamlıq probleminin simptomu kimi baş vermir. Halüsinasiya adətən görünmür və simptomlar xroniki şəkildə irəliləyir.

İkinci dərəcəli erotomaniya

İkincili erotomaniya bir növ delusional pozğunluq kimi deyil, psixi sağlamlıq probleminin əlaməti kimi baş verir. Bu səbəblə depressiya, bipolyar pozğunluq, anksiyete pozuqluğu, alkoqol və maddə asılılığı, yemək pozğunluğu və diqqət əskikliyi və hiperaktivlik kimi müxtəlif psixi sağlamlıq problemləri ilə birlikdə görülə bilər. Yavaş və tədricən artan simptomlara malikdir. Müsbət nəticələr terapiya və dərmanlarla əldə edilə bilər. Bundan əlavə, ikinci dərəcəli erotomaniyada insan aşiq olduğunu düşündüyü şəxsin zamanla dəyişdiyini və müxtəlif insanların ona aşiq olduğunu düşünə bilər.

Kim riskdədir?

Erotomaniya qadınlarda kişilərə nisbətən bir qədər çox müşahidə olunur. Erotomaniya yeniyetməlik dövründə özünü göstərə bilər. Amma ümumiyyətlə orta yaşlarda daha çox rast gəlinir. Ailədə hezeyan pozğunluğu olan insanlarda baş vermə riski artır. Bundan əlavə, insanın həyat tərzi, mühiti, ümumi psixi sağlamlığı kimi vəziyyətlər də mühüm rol oynayır. Erotomaniya olan insanların ümumi xüsusiyyətlərinə aşağı özünə hörmət, şiddətli rədd və təklik hissləri, sosial təcrid və başqalarının perspektivini qəbul etməkdə çətinlik daxildir.

Erotomaniya  beyin qanaması, insult, demans və ya digər norokoqnitiv xəstəliklərlə birlikdə görülə bilər. Eynilə, bir qohumunun və ya özünün eyni şəxslə əvəz edildiyinə inanan Capgras sindromlu insanlarda da görülə bilər. Eynilə, depressiyada olan, bipolyar pozğunluğu, şizofreniya və ya sərhəd şəxsiyyət pozğunluğu olan insanlarda da görülə bilər. Onun digər psixi sağlamlıq problemləri ilə birlikdə baş verməsi müxtəlif psixi sağlamlıq pozğunluqlarının olmasının əhəmiyyətli bir risk olduğunu göstərir. Ancaq məlumdur ki, konkret bir diaqnozu olmayan, lakin stress və ya travma ilə mübarizə aparmaqda çətinlik çəkən insanlar sövq-təbii çaşqınlığa , şüursuz olaraq bir mübarizə üsulu olaraq düçar ola  bilərlər, bu zaman  reallıq həddən artıq ağır ola bilər. Başqa sözlə, yüksək stress və travmalar da risklər yarada bilər. Digər tərəfdən, araşdırmalar göstərir ki, erotomaniya genetik olaraq da ötürülə bilər.

Qarşılıqsız sevgi sindromunun əlamətləri hansılardır?

Erotomaniyanın ən çox görülən əlaməti, insanın kiminsə onlara qarşı sıx romantik hissləri olduğunu düşünməsidir. Bu, ilkin olaraq insanın əhvali-ruhiyyəsini qaldıra və özünə inamını artıra bilər. Lakin sonradan erotoman insan kiminsə bunun belə olmadığını eşidəndə məyus olur. İlk vaxtlarda insanın gündəlik həyatına təsir etməsə də, zaman keçdikcə və hezeyanlar şiddətləndikcə insan sevdiyini düşündüyü adamdan sözsüz mesajlar aldığına inanmağa başlayır. Ətrafındakı işıqlardan, rəqəmlərdən və fiqurlardan müxtəlif mənalar çıxararaq, o insanın onu sevdiyinə dair mesajlar verdiyini düşünə bilər və ya onu sevildiyinin işarəsi kimi qəbul edə bilər. Bu simptomlar qarşılıqsız sevgi sindromunun əsas əlamətləri olsa da, fərqli simptomlar da var:

-Sosial mediada aşiq olduğunu düşündüyü şəxsi obsesif şəkildə izləyir;

-Daim mesajlar, hədiyyələr göndərmək və həmin şəxsə zəng etmək;

-Aşiq olduğunu düşündüyü insanın duruşundan, danışığından, davranışından və ya sosial media paylaşımlarından müxtəlif mənalar çıxarmaq;

-Həmin adamın başqası ilə maraqlanma ehtimalına çox qısqanc olmaq və onu xəyanətdə ittiham etmək;

-Həmin şəxs haqqında danışmaq və ya onunla bağlı tədbir görməkdən başqa digər fəaliyyətləri minimuma endirmək;

-Həmin şəxsin sizi izlədiyini və sizinlə əlaqə saxlamaq istədiyini göstərəcək vəziyyətlər yaratmağa çalışmaq;

-Həmin şəxsi özünü təhlükəyə atacaq dərəcədə sıxışdırmaq cəhdləri etmək və s.

Emosional simptomlar

Erotomaniya olan insanlar oxşar simptomlar göstərə bilsələr də, simptomlar çox vaxt insandan insana dəyişir. Erotomaniyada baş verən emosional simptomları aşağıdakı kimi sadalamaq olar:

-O insan üçün dərin bir həsrət hissi,

-boşluq və təklik hissi,

-özünə aşağı hörmət,

-günahkarlıq və utanc hissi,

-rədd edilməyi qəbul etməkdən imtina və ya diqqətsizlik,

-bir sorğuya “yox” cavabını cavab olaraq görməmək,

-o adamın sadiq olmadığını düşünmək və ona paxıllıq etmək və s.

Davranış simptomları

İnsanlarda çətinlik yaradan emosional simptomlarla yanaşı, erotomani də davranış əlamətlərinə malikdir:

-Ona inanmayan insanlara hirslənmək;

-İş, məktəb və ev həyatına mənfi təsir etsə belə, aşiq olmağı uzun müddət düşünmək;

-Sosial mediada insanların mövqelərində və ya hərəkətlərində gizli mesajları axtarmaq və onları üzə çıxarmaq üçün səy göstərmək;

-Kiməsə davamlı olaraq zəng etmək, təqib etmək və ya mesaj göndərmək;

-Daim ya onlayn, ya da üz-üzə gizli şəkildə kiməsə yaxınlaşmaq;

-İstədiyi insana çatmasına mane olan insanlara zərər vermək;

-Həmin insana hirslənmək və aqressiv davranış sərgiləmək və s.

Erotomaniya müalicəsi

Erotomaniya müalicəsi müxtəlif yanaşma və üsulları birləşdirərək müəyyən qədər müalicə edilə bilər. Erotomaniya müalicəsi ilk növbədə onu müşayiət edən digər psixi sağlamlıq problemlərinin, məsələn, depressiyanın müalicəsinə əsaslanır. Məsələn, bipolyar pozğunluğu olan bir insanda görülən qarşılıqsız sevgi sindromunun əlamətləri bipolyar müalicədə istifadə edilən litium və ya əhval stabilizatorlarının təsiri ilə azala bilər.

Bir çox hezeyan pozğunluqlarında istifadə edilən dərman müalicəsi üsulu erotomani müalicəsində də geniş istifadə olunur. Son illərdə geniş istifadə olunmayan pimozid adlı antipsikotik də onlardan biridir. Bununla belə, son illərdə olanzapin, risperidon və klozapin kimi atipik antipsikotik preparatlar daha geniş istifadə olunur. Dərman müalicəsi ilə birlikdə psixoloji və sosial müdaxilələr ən təsirli üsullardır. Psixoloji və sosial müdaxilələrin təsiri olduqca kritik olur, xüsusən də sosial təcrid və tənhalıq kimi simptomlar davam edən aldatmalarla birlikdə ortaya çıxmağa başlayanda.

Terapiya zamanı insan münasibət dövrlərini başa düşə, mübarizə bacarıqlarını gücləndirə və onu bu davranışlara sövq edən impulsları tanıya bilər. Psixodinamik terapiya və koqnitiv-davranış terapiyası erotomaniyanın müalicəsində təsirli üsullar kimi tanınır. Bununla belə, erotomaniyanın müalicəsində əldə edilən müsbət nəticələr məhdud və ya qısamüddətli ola bilər. Bu səbəbdən tətbiq edilən müalicə üsulları daha çox sosial olaraq qəbuledilməz davranışların azaldılmasına yönələ bilər.

Erotomaniyanın müalicəsində fərdi psixoterapiyadan daha çox ailə terapiyasının daha təsirli ola biləcəyi də təklif oluna bilər. Bundan əlavə, ən təsirli üsullardan biri də erotomanik insanın aşiq olduğunu düşündüyü adamdan uzaq durmasıdır.

Bəzi hallarda erotomani olan insanlar özlərinə və ya ətrafdakı insanlara zərər verə bilirlər. Belə hallarda stasionar müalicələr faydalı ola bilər.

 Müəllif: Gökçənay Qaplan (psixoloq)

Qeyd: Yazı tərcümə ilə təqdim oluur.