“ Ana və Uşaq"

Almaniyada bir məktəb direktoru hər tədris ilinin başlanğıcında müəllimlərinə belə bir məktub göndərib:
“Mən ölüm düşərgəsindən sağ qurtulanlardan biriyəm. Gözlərim heç bir insanın görməməli olduğu şeyləri görüb. Yaxşı təhsil verilmiş və yetişdirilmiş mühəndislərin quraşdırdığı qaz otaqları, savadlı həkimlərin zəhərlədiyi uşaqlar, səriştəli tibb bacılarının vurduğu iynələrlə ölən körpələr, məktəb və universitet məzunlarının öldürüb yandırdığı insanlar…
Bu səbəbdən təhsilə şübhə duyuram. Sizlərdən istəyim budur. Hər şeydən əvvəl şagirdlərinizin insan olması üçün çalışın. Zəhmətinizin nəticəsi bilikli canavarlar və bacarıqlı psixlər olmasın. Elm əgər uşaqlarınızın “İNSAN” olmasına kömək edərsə, yararlı olar

Bax : https://www.instagram.com/reels/DXVzEjFDElu/

İnternetdə Qazaxıstanda müəllim və şagird arasında baş verən və sosial şəbəkələrdə geniş yayılmış bir qarşıdurma haqqında süjetə baxdım. • Şagird müəllimin qarşısında əlləri cibində dayanır.
• Müəllim ona irad bildirir.
• Situasiya gərginləşir və qarşılıqlı fiziki toqquşma baş verir.
• Dərs zamanı dava yaranır və nəzarətdən çıxır.
• Müəllim şagirdi ilə sanki rinqə çıxıbmış.
Əlbəttə, belə olmaz. Amma süjetə yazılmış bir çox rəy də təəssüf doğurmamaya bilməz. Yaxşı ki, fikirlər birmənalı deyil. Doğrunu tapmağın açarı da fikir müxtəlifliyindədir:
• Bir qrup deyir ki, şagird təxribat edib və müəllimi vəziyyətə gətirib çıxarıb.
• Digər qrup isə hesab edir ki, müəllim hansı vəziyyət olursa-olsun, fiziki güc tətbiq etməməli idi.
…Ümumi pedaqoji yanaşma da belə tələb edir: müəllim emosiyanı idarə etməli və vəziyyəti böyütməməlidir, çünki məktəb mühiti bütün hallarda təhlükəsiz qalmalıdır. Bu, bütün ailələrin, bütün cəmiyyətin məktəbdən gözlədiyi etimaddır.
Şagirdin davranışında şagird üşün müəyyən edilmiş qaydalara zidd hərəkətlər varsa, bunun həlli yolları da var.
Bəs onda günahkar kimdir və problemin kökü haradadır? Emosiyasız-filansız münasibət bildirək. Bu cür hadisələrə yalnız emosional yanaşmaq problemin kökünə enməyə imkan vermir.
Böyüyün balacaya qarşı zor tətbiq etməsi çətin deyil. Çətin olan onun doğurduğu nəticələrin məsuliyyətini daşımaqdır.
Bu hadisədə günahkar təkcə müəllim deyil, təkcə şagird də deyil. Bu, hamımızın məsuliyyətidir.
Videonun ictimai məzmunundakı əsas vurğu da elə budur:
– Zorakılığa heç bir halda bəraət qazandırıla bilməz. Müəllimlərin peşəkar məsuliyyəti artırılmalı, intizam və davranış qaydaları şagirdlərə aid olduğu kimi, müəllimlərə də aid olmalıdır. Qazaxıstan müəllimlərinə də, rus müəllimlərinə də, Azərbaycan müəllimlərinə də.

Təcrübənin Yoxluğu və “Ruhsuz” Məktəblər
Bu gün məktəblərdə baş verən belə qarşıdurmaların kökündə təcrübə faktorunun nəzərə alınmaması dayanır. Məktəbi idarə etmək üçün təkcə diplom kifayət deyil; bura illərlə qazanılmış pedaqoji və psixoloji səriştə lazımdır. Məktəb rəhbərləri və müəllimlər, sadəcə, bilik verən şəxs deyil, həm də böhran anını idarə edə bilən psixoloq olmalıdırlar.
Eyni hallar bizim məktəblərdə də yaşanmaqdadır. Eyni utanclar bizim şagirdlər tərəfindən də edilməkdədir. Doğrudur, Azərbaycanda heç vaxt son illərdə olduğu kimi bağça və məktəb tikintisi aparımayıb, ən müadir texnologiyalarla bu qədər təchiz edilməyib. Amma bunlar kəmiyyət göstərəiciləridir, məktəbin təməl vəzifələrinə gəlincə isə , təəssüflər keçirməmyə bilmirsən. “İdrak” liseyindəki şagirdin müəliminə atəş açması , Yasamal rayonundakı 286 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbində şagirdin sinif yoldaşının üzərinə spirt tökərək yandırması, Ucar rayonunda 15 yaşlı qızın dünyaya uşaq gətirməsi və s bu kimi hadisələr vaxtı yola verib üstündən keçiləsi hadisələr deyil. Yadınızdadırsa, 3 il qabaq Nərimanov rayonunda yerləşən məktəblərin birində bir kənar şəxs məktəbə daxil olub 5-ci sinif şagirdinə qarşı əxlaqsız hərəkətlər etmişdi.
Təhsil sistemindəki boşluqlar, ailə-məktəb-cəmiyyət birliyinin yetərli olmaması, yeniyetmələrin nəzarətsizliyi və s. bu kimi hallar davam etdikcə belə insidentlər də davam edəcək.
Ona görə də, müəllim-şagird münasibətlərində yaranan gərginliklər tək bir şəxsin ( müəllimin və ya şagirdin) davranışı ilə izah oluna bilməz. Bunun səbəbi illərdir yığılan sistem problemlərinin, nəzarətsizliyin və tərbiyə boşluqlarının nəticəsidir — ailə, məktəb və cəmiyyət arasında əlaqələrin sağlam olmamasıdır.
Təəssüf ki, biz bu gün 65 yaşlı, müdrik və təcrübəli müəllimləri “yararsız” hesab edib sistemdən uzaqlaşdırırıq. Amma unutmamalıyıq ki, gənc müəllimin bir ildə qazandığını, təcrübəli müəllim tək bir məsləhətlə həll edə bilər. Köklü ağacları kəsib yerinə dayanıqsız bitkilər əkməklə biz təhsilin ruhunu itiririk.

Bizim orta məktəbdə oxuduğumuz illərdə müəllimlər həm zahirən, həm də mənəvi baxımdan fərqli görünərdilər. Onların duruşunda bir ciddiyyət, davranışında bir hörmət vardı. Şagirdlər isə bu sərhədi yaxşı bilirdi. Heç bir şagird özünü bu gün videolarda gördüyümüz kimi aparmağa cürət etməzdi. Müəllim, sadəcə, dərs deyən şəxs deyildi — o, nüfuz idi, ölçü idi. Bu gün isə müəllimlə şagird arasındakı məsafə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb, bəzi hallarda isə demək olar ki, yoxa çıxıb. Bəzən müəllimi şagirddən ayıran yalnız müəllimin əynindəki pencək olur. Bu isə artıq təkcə zahiri yox, daxili nüfuzun da zəiflədiyini diqqətə gətirərək intizam və hörmət problemini aktual edir. Məsələ yalnız təhsil sistemi ilə məhdudlaşmır, problem tək məktəbdə deyil. Ailə, məktəb və cəmiyyət arasında əlaqə zəifləyib. Uşaq evdə bir dəyər, küçədə başqa bir dəyər, sosial şəbəkədə isə tamam fərqli model görür.
Nəticədə isə qarışıqlıq yaranır — davranış sərhədləri itir.

Məktəbin İdarəedilməsində, eləcə də Dərs Bölgüsü Zamanı Bütün Nüanslar Nəzərə Qlınmalıdır
Mən ali məktəbi bitirib təyinatla öz oxuduğum məktəbə göndərilmişdim. Məktəbin qocaman müəllimi, demək olar ki, bütün kəndin müəllimi olmuş Muxlis müəllimi (Allah rəhmət eləsin) mənə hami müəllim təyin etmişdilər. Mənə yuxarı sinifləri verəndə , Muxlis müəllim təklif etmişdi ki, hələ gəncdir, 1-2 il aşağı siniflərdə işləsin, dərs dediyi siniflərlə birlikdə onsuz da pillə-pillə yuxarı siniflərə də dərs deyəcək. O zaman bunu etimadsızlıq kimi qəbul etmişdim. İllər keçdikcə anladım ki, o, haqlı imiş. Gənc müəllim üçün dərhal yuxarı siniflərdə işləmək böyük məsuliyyətdir. Əvvəl aşağı siniflərdə işləyib pedaqoji və psixoloji bacarıqları formalaşdırmaq lazımdır ki, belə kritik anlarda soyuqqanlı qərar vermək mümkün olsun. İstər müəllim və direktor müavini, istərsə də müəllimlik fəaliyyətimdən sonra jurnalist kimi təhsil sahəsini yaxından izləməkdə davam etmişəm. Bu baxımdan müqayisələrim, fiirlərim nəzəri deyil, uzun illərin müşahidəsinə əsaslanır.

Nə Üçün Təcrübəli Müəllimlər Kənarda Qalır?
Bu gün məktəbi, müəllimi nüfuzdan salan amilər diqqətlə ölçülüb biçilməlidir. Müəllimlər hansısa ali təhsil ocağında 4-5 il ali təhsil alır, dövlət imtahanı verib ixtisas və peşə statusu qazanır. Niyə onlar yenidən sertifikasiya edilməlidir? Məktəbin özündə sovet dönəmindəki kimi attestasiyalar keçirmək müəllimin metodiki və ixtisas biliklərini ölçməyə, dəyərləndirməyə tam kifayət edərdi. Nə üçün daimi iş yeri üçün müəllim işə müddətli müqavilə ilə götürülməlidir?
Azərbaycanın hər guşəsində tələbə yoldaşlarım var, tanıdığım digər müəllimlər var. Onlardan biri ilə rayonda rastlaşdıq. Ali məktəbdən tanıyırdım onu, bizdən əvvəl oxumuşdu, şair idi həm də. Soruşdum ki, hansı məktəbdə işləyirsən, dedi ki, 65 olan kimi təqaüdə çıxartdılar. Bu dəqiqə sinfə daxil olub, Seyid Əzimdən, Qasım bəy Zakirdən iki 45 dəqiqə dərs deyim. Yəni, belə başa düşdüm ki, idarəediciləri keyfiyyət yox, vakant yer yaratmaq maraqlandırır. Və yaxud Şəkidə, Biləsuvar rayonunda dostlarım var, məktəb direktoru idilər. 65 yaş olan kimi sünü təbəssümlə təşəkkür edib yola salıblar. Amma bu müəllimlərin pedaqoji rəhbərlikdə təmsil olunması təhsilimizin sanbalına xidmət edərdi. Elə bil ki, köklü bir qocaman ağacı çıxardıb, yerinə cavan pöhrə basdırırlar. Halbuki, belə müəllimlərin məktəblərdə olması həm də gənc müəllimlərə görk yeri olardı ki, ömrünü təhsilə həsr etmiş ağsaçlı müəllimlər hər zaman təhsilimizin, məktəblərimizin yol göstərənləri olacaqdır.
Heç digər peşələr üzrə bu qədər imtahan elanları edilmir ki, müəllimləri ilimiz 12 ay sorğu-suala tuturlar. Artıq müəllimlərin imtahanlardan aşağı bal toplaması məişət mövzusuna çevrilmişdir. Kimdir bu imtahan edənlər, görüm onlar 30-40 ilin müəlliminə hansı məntiqlə metodik yön göstərə bilərlər, heç özləri 3, 5 il Zərdabın, Kəlbəcərin ucqar kənd məktəblərində müəllim işləyəcəkdilərmi?
Bu gün 65 yaşlı müəllimə “yararsız” rəyi verilməsi əslində kökü kəsib budağa heyran qalmaq kimidir. Bir bitki ən çox bar verən və kölgə salan vaxtında onu “köhnəlmiş” hesab edib kəsmək, sistemi tamamilə efemer (müvəqqəti) bir parıltıya məhkum edir.
Bunlar hamısı modenizmin doğurduğu fəsadlar oldu deyəsən. Modernistlər köhnə qaydaları və ənənələri kənara atıb, hər şeyi yenidən qurmaq, yeni formalar kəşf etmək istəyirlər.
Bəli, 65 yaşlı müəllim gənc kadr kimi 12 saat qaça-qaça işləməyi bacarmaya bilər, amma onun bir məsləhəti gəncin bir illik səhvinin qarşısını ala bilər.
Ahıl müəllim məktəb üçün, sadəcə, bir arxiv deyil. O, sınaqlardan keçmiş canlı müdriklikdir. Müdrikləri belə çox erkən arxivləşdirmək nəticəsində təhsil sistemi ruhunu itirir və getdikcə sadəcə texniki bilik verən bir mexanizmə çevrilir.
Çox təəssüf ki, biz bu gün məktəblərdə müdrik və ənənəvi təcrübəni efemer populyarlığa (tez parlayıb sönən kadrlara) qurban veririk. 65 yaş müəllimin “bioloji qocalığı”deyil, əksinə, onun intellektual və mənəvi baxımdan “ən şirin meyvə” verdiyi dövrdür. Müdrikliyi sistemdən kənarlaşdırmaq, gələcək nəsilləri köksüz bir istixanada böyütməyə bərabərdir.

Nizam-İintizamın İtmiş İzi

Tərbiyət elmsiz deyil məqbul
Ki onun müqtəzası tərbiyədir…
M.Ə.Sabir

Məktəb təkcə bilik verməməlidir, həm də əqidəcə sağlam, öz tarixini, mədəniyyətini, dəyərlərini yaxşı bilən, mənimsəyən və bunların daşıyıcısına çevrilməlidir. Məktəblərdə nizam-intizam qaydaları ciddiliklə nəzarətə götürülməlidir. Sinifdən və məktəbdənkənar tərbiyə işləri canlandırılmalıdır. Biz oxuyan illərdə şagird özünüidarə qurumları vardı, məktəbin divar qəzəetləri vardı ( “Arı”, “Komsomol Projektoru” və s.) Məktəb üzrə növbətçilik müəyyən olunurdu.Yuxarı sinif şagirdlri hər tənəffüs məktəbi diqqətdə saxlayırdılar. 3 müəllim də növbətçi olurdu. Şagirdlər məktəb həyətinə daxil olandan evə qayıdana kimi diqqətdə saxlanılırdı. Bakıda heç bir məktəbdə görmədim belə nizam. Şagirdər dərsə gələrkən və dərsdən çıxarkən giriş qapısında təşkilatçı müavin, növbətçi müəllim dayanardı.İndi bu işləri tapşırıblar texniki işçilərə. Kimi kim istəsə, məktəbə daxil ola bilər, hətta kənar adamlar da. Bəs bu kameralar nə üçündür?
Repetitor adı ilə vaxtlarını küçələrdə, mağaza və kafelərin qarşısında keçirənlər də az deyil. Bu isə intizamsızlıq və məsuliyyətsizlik yaradır. Əgər şagird məktəbdə olmalı ikın dərsdə deyil, küçədədirsə, bu, artıq yalnız şagirdin problemi deyil, məktəbin problemi deyil. Ailə, məktəb və cəmiyyət birlikdə işləməlidir. Uşaq evdə başqa, cəmiyyətdə başqa dəyərlər görürsə, o, daha cazibədar olanı seçəcək. Bu gün internet və sosial şəbəkələr də uşaqlara ciddi təsir edir. Onlar daha çox kriminal romantika və sərhədsiz azadlıq ideyalarına meyil edirlər.
Məktəbi Kim İdarə Etsə Yaxşıdır

Çox işlər görülməlidir. Təhsil sahəsi təsərrüfat sahəsi deyil, onun spesifik xüsusiyyıtləri var. Bu sahəni ancaq xalis məktəb , pedaqoji ixtisaslar üzrə təhsili olan və uzun illər bu sahədə çalışmış şıxslərə tapşırmaq lazımdır.
Hesab edirəm ki, təhsil sistemində ən ciddi problemlərdən biri pedaqoji rəhbər vəzifələrə çox gənc yaşda təyinatlardır. Gənclərimiz inciməsin — onlar bizim gələcəyimizdir, elm daşıyıcılarıdır. Amma hər sahədə olduğu kimi, təhsildə də təcrübə əvəzolunmazdır. Fakt budur ki, bu gün bəzi hallarda məktəb rəhbərliyində təcrübə faktoru kifayət qədər nəzərə alınmır. Halbuki, məktəbi idarə etmək üçün təkcə diplom deyil, illərlə qazanılmış pedaqoji və psixoloji təcrübə lazımdır. Fikrimcə, məktəb direktorları yalnız 30 yaşı və idarəetmə sahəsi üzrə təcrübəsi olan , ən əsası isə təhsil sahəsi üzrə xalis mütəxəssislərə tapşırılmalıdır:
1. Direktorlar məktəb Pedaqoji Şuralarının və həmin məktəblərin Valideyn Şuralarının açıq səsverməsi yolu ilə məktəbin öz müəllimlərindən seçilməlidir (Bakıdakı məktəbə Lənkərandan gətirilmiş direktoru təyin etmək nə dərəcədə effektivdir?).
2. Direktorlar bir məktəbdə hər seçkidə 2 il olmaqla 4 ildən artıq işləməsin. 3.Qeyri-pedaqoji ixtisaslı şəxslərin müəllim işləməsinə son qoyulmalıdır.
4. Məktəb-Ailə-Cəmiyyət üçlüyü bərpa olunmalıdır.

Müəllimlik “Ehtiyat Variant” Olmamalıdır
Digər bir ciddi məsələ pedaqoji ixtisaslara qəbulla bağlıdır.Bu gün pedaqoji ixtisaslar digər sahələrə qəbul ola bilməyənlər üçün “alternativə” çevrilib. Hətta qeyri-pedaqoji ixtisas sahiblərinin də müəllimliyə cəlb olunması vəziyyəti daha da pisləşdirir.
Bir beçə gün öncə internetdə bir sıra qeyri-pedaqoji ixtisasların sahiblərinə müraciət olunmuşdu ki, onlar müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqədə iştirak edə bilərlər.

Bir yandan ehtiyat həyəcan siqnalı veririk ki, uşaqların saylnda azalma hiss olunur. Məktəblərin, müəllimlərin sayında azalmalar olacaq, bir yandan isə pedaqoji ixtisasları olmayanları da zorən müəllim edirlər.
Müəllimlik üçün də vaxtilə jurnalistika və ya incəsənət sahələrində olduğu kimi ciddi qabiliyyət və yararlılıq imtahanları tətbiq olunmalıdır.
Axı müəllimlik peyğəmbərlik sənətidir, burada hər kəs işləyə bilməz. Əgər məktəblərdə tez-tez belə hadisələr baş verirsə, papaqlarımızı qarşımıza qoyub fikirləşməliyik. Məşhur türk psixoloqu, alademik M. Doğan Cüceloğunun dediyi uşaqlara nail olmaq üçün:
“Mükəmməl deyil, xeyirxah uşaqlar yetişdirin. Qarışqa yuvalarını dağıtmayan, ağac budaqlarını qırmayan və ya çiçəkəri əzməyən, sevgini hiss edib ifadə edə bilən uşaqlar”.