Təbiət – yaşıl sipərimiz

.

Zoğal (lat. Cornus) — bitkilər aləminin zoğalçiçəklilər dəstəsinin zoğalkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsidir.
Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərindəki meşəliklərdə yabanı halda yayılmışdır. Azərbaycanda Şəki – Zaqatala, Quba – Qusar zonalarında, eləcə də Kür – Araz çayları ətrafındakı rayonlarda daha çox təsadüf olunur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında ona “kızılçuk” kimi rast gəlinir.

Zoğal bitkisi haqqında belə bir rəvayət vardır: Loğman səfərlərinin birində dağətəyi  kəndlərin birindən keçirmiş. O, kənddə çoxlu qoz ağacları görüb demişdir:
-Bu kənddə, yəqin, hamı xəstədir.
Qozluq ərazini keçəndən sonra isə  həyətlərin hamısında zoğal  ağaclarını görəndə isə sevinir, üzünə təbəsssüm qonur. Loğman deyir:
– Aha, dərdlərinin dərmanını tapıblar. Zoğallığın havası insan ümün çox faydalıdır.

Başqa bir rəvayətdə göstərilir ki, zoğal soyuqdəymənin əsl dərmanıdır. Deyilənə görə, Hippokrat Odlar ölkəsinə gəlir və buranın zəngin təbiəti ilə tanış olub çox bəyənir. Bir dəfə o, Qanıx (Alazan) çayının vadisində oturub çayda çimən uşaqlara tamaşa edirmiş. Belə soyuq payız havasında uşaqların ətcəbala soyuq suda çimmələri onu təlaşlandırır ki, uşaqlar xəstələnəcəklər. Amma Hippokrat görür ki, uşaqların heç nə veclərinə deyil və onlar bir-bir, iki-bir çaydan çıxıb ətrafdakı zoğal ağaclarına dırmaşdılar və budaqdan zoğalları sıxmalayıb yeməyə başladılar. Məşhur loğman başını bulayaraq deyir:
– Bu xalq böyük xalqdır: dərdini də bilir, dərmanını da.

Rəvayətə görə , alça zoğala deyirmiş ki, sənin, sadəcə, adın çıxıb. Rəngindən başqa, nəyin var ki? Amma gör mən neçə rəngliyəm, necə dadlıyam. Zoğal bundan xiffət çəkməyə başlayır və günü-gündən saralıb solur. El söyləmələrində belə deyirlər ki, ağ zoğal alçanın acığına artıb çoxalır. İnsanlar da onun faydasını getdikcə daha çox hiss etməyə başlayırlar. Bir qədər ağ zoğalın dərdləri sağaltması 100 girvənkə alçanın təsirindən qat-qat üstündür. Ağ zoğal dərmandır, xüsusən, sarılıq xəstəliyində.

Bizim tərəflərdə (Şəki-Zaqatala) zoğal barədə çoxlu tapmacalar, bayatılar, zərb-məsəllər də var.

Məsələn:

Ağac başında qırmızı qız,
Hallanar, hallanar, qızıllanar, sallanar.

Bir balaca boyu var,
Qırmızıdan donu var.

Qızıl ağac yırğandı,
Sırğaları sallandı.

Piyin çoxdur, zoğal ye,
Arı sancsa, qoğal ye.

Xalq arasında belə söhbət gəzir ki, kim gecə vaxtı zoğal ağacının altından keçsə, onucin, şeytan vurar.

Zoğal yeyən adamın,
Qara qanı durulur.
Ona insanlar deyil,
İlanlar da vurulur.

Guya, meşələrdə, bağlarda bitən iri zoğal ağaclarının həndəvərində, köklərinin arasında ilanlar yuva salır, həmişə gəzişir.

Balakən rayonunun Katex kəınd sakinləri zoğal barədə belə deyirlər:

Əzgil yeyib boğulub, zoğal yeyib doğulub.

Zoğalın dibi şeytan yığınağıdır.

Zoğal yiyən uşaqlar sağ-salamat yatırlar,
Alça yiyən uşaqlar xəstələnib yatırlar…

Zoğal ağaclarının maksimum hündürlüyü 5-8 m-ə çatır. Yarpaqları tünd yaşıl, hər iki tərəfi tüklü, damarları paralel, damar boyu tüklüdür. Fevral-mart aylarında çiçək açan kiçik sarı çiçəklərə malikdir, meyvələri qırmızı və elliptik formadadır. Zoğal ağacı quru, gilli torpaqlarda böyüyür və onun çoxalması toxumların köməyi ilə baş verir. Zoğal hündürlüyü çox artmadığı müddətcə meyvə verir. Həm də çox su tələb edən bir quruluşa malikdir. Zoğal çox erkən çiçək açan, lakin çox gec meyvə verən ağacdır.
Meyvələrini tam yetişəndə yığır, həm təzə-təzə, həm də qurudub istifadə edirlər. Zoğalın meyvəsində 20-25 % şəkər (qlükoza, fruktoza, saxaroza), 10-11 % üzvi turşular (limon, alma, kəhraba və s.) 8-8 % aşı maddəsi, karotin və C, B vitaminləri, boyayıcı və pektin maddələri və s. var
Xüsusiyyətlər və istifadə sahələri
Meyvəsi qırmızı və ya qara rəngdədir və turş dadı ilə seçilir. Tərkibində müxtəlif vitaminlər (xüsusilə C vitamini), minerallar, antioksidantlar və lif var.[2] Təzə və ya qurudulmuş halda istehlak edilir, həmçinin tarhana, kompot, mürəbbə və marmelad hazırlamaqda istifadə olunur. Zoğal meyvəsini şəkər əlavə edilmiş suda qaynadıb, bağlı qablarda uzun müddət saxlayıb, yeməklər arasında içki kimi qəbul etmək olar.
Giləmeyvə kimi tanınan bu heyrətamiz meyvədən mətbəx və restoranlarda dadlı souslardan vitaminlərlə zəngin içkilərə və hətta qurudulmuş meyvələrə qədər müxtəlif forma və tətbiqlərdə istifadə olunur.
Qocalma əleyhinə
Zoğalda olan antioksidantlar, vitamin C, vitamin B3 və vitamin B5 bu meyvənin gündəlik istehlakını qoji giləmeyvə kimi hüceyrələri yeniləyir və ətraf mühitin zərərlərinə qarşı müqavimət göstərir.
Havadakı bir sıra sərbəst radikallar dəridə qırışlara, qızartılara, piqmentasiyaya və cizgilərə səbəb olur ki, zoğal antioksidantı ilə bu tip radikallarla mübarizə aparır və həm də yaşlanmanın qarşısını alır.
Bu meyvənin suyu asidikdir və bu, yağlı dəri olan insanlara kömək edir. Qırmızı tutda olan fermentlər dərini ölü hüceyrələrdən təmizləyir, həmçinin dəri yağının əmələ gəlməsinin qarşısını alan yağ bezlərini açır.

Dəri sərtliyi
Kollagen oksigen və qida maddələrinin dərinin altındakı qan damarlarına çatmasına imkan verir ki, bu da dərini yumşaq, möhkəm, gənc və təravətli edir. İndi bu kollagen hidroksiprolin və hidroksilizin vasitəsilə istehsal olunur və bu meyvədə mövcud olan C vitamini hidroksiprolin və hidroksilizinin istehsalı üçün təsirli olur. Qış mövsümündə bu meyvənin və şirəsinin qəbulu dərinin yumşaq və elastik olmasına kömək edir.
Xərçəngə qarşı güclü qorunma vasitəsidir.
Elmi araşdırmalar göstərib ki, zoğal xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini ləngitməyə kömək edir və xərçəng xəstələrinin orqanizminə müsbət təsir göstərir. Bu heyrətamiz meyvə qaraciyər xərçəngi, döş xərçəngi, yumurtalıq xərçəngi və kolon xərçənginin qarşısını almaqda təsirlidir.
Diş qoruyucusu
Zoğal gözəl xüsusiyyətləri ilə diş xəstəliklərinin müalicəsində kömək edir. Zoğalın tərkibindəki proantosiyanidinlər ağız sağlamlığınızı qorumağa kömək edir. Bu meyvə bakteriyaların böyüməsinin qarşısını alaraq diş əti xəstəliklərini azaltmağa kömək edir.

Sidik yollarının infeksiyalarına qarşı qalxan
Zoğal fövqəladə xüsusiyyətləri ilə sidik yolları infeksiyalarına qarşı güclü qalxan rolunu oynayır. Əgər tez-tez sidik yolları infeksiyalarından əziyyət çəkirsinizsə, bu meyvənin tərkibindəki güclü antioksidant olan proantosyanidin sizə kömək edə bilər. Bu heyrətamiz meyvə sidik yollarının divarlarına yapışmış bakteriyaları məhv edərək infeksiyanın qarşısını alır.
Zəngin lif mənbəyi
Gün ərzində lif istehlak etməklə müxtəlif xəstəliklərin riskini azalda bilərsiniz. Lif ürəyin işemik xəstəliyi, insult və yüksək təzyiqin qarşısını alaraq sağlamlığınıza kömək edir. Həmçinin, lif diabet və həzm xəstəliklərinin qarşısını alaraq həzm sağlamlığınızı yaxşılaşdırmağa kömək edir. Lif yüksək xolesterolu idarə edərək və bədənin insulinə həssaslığını yaxşılaşdıraraq arıqlamağa kömək edir.
Ürək və qan damarları üçün təbii dərman
Elmi araşdırmalar göstərib ki, zoğalın tərkibindəki polifenollar ürək-damar xəstəliklərini azaltmağa kömək edir. Bu heyrətamiz meyvə qan lövhələrinin əmələ gəlməsinin qarşısını alaraq və qan təzyiqini aşağı salmaqla ürək-damar xəstəlikləri riskini azaltmağa kömək edir.

Zəngin E vitamini mənbəyi
Vitamin E immunitet sistemi ilə əlaqəli güclü yağda həll olunan antioksidantdır. Zoğal yeyərək, bədəninizə çoxlu E vitamini əlavə edə bilərsiniz ki, bu da ürək xəstəlikləri, xərçəng, katarakta, artrit kimi müxtəlif xəstəliklərin qarşısını alır.
Zəngin K vitamini mənbəyi
Zoğal tərkibində K vitamini olan meyvədir. Bu meyvədə manqan və fitokimyəvi maddələr də yüksəkdir. Bu meyvənin tərkibindəki kimyəvi maddələr bədəni sərbəst radikallardan qorumağa kömək edir. Bu meyvə iltihab əleyhinə və xərçəng əleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir.
Zəngin C vitamini mənbəyi
Zoğalda olan C vitamini bədəndəki sərbəst radikalları aradan qaldırır. Bu güclü vitamin bədəndə dəmirin udulmasını yaxşılaşdırır və kollagenin qurulmasına və immunitet sistemini gücləndirməyə kömək edir. Əgər xoraları müalicə etmək istəyirsinizsə, qida rasionunuza zoğal əlavə edin.
Böyrək daşlarına təsiri
Zoğaldan hazırlanan məhsullar bədəndən oksalatın həddindən artıq ifrazına səbəb ola bilər. Bu, bəzi insanlarda böyrək daşlarının əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər. Böyrək daşı problemi olan insanlar bu meyvəni istehlak etməkdən çəkinməlidirlər.
Zoğalın zərərləri
Zoğalın bir çox xassələri olsa da, həddindən artıq istehlak problem yarada bilər. Qan durulaşdıran dərmanlardan istifadə edən insanlar bu meyvəni çox miqdarda istehlak etməkdən çəkinməlidirlər, çünki qarşılıqlı təsir yarada bilər. Zoğal qanın antikoaqulyant xüsusiyyətlərini artıra bilər və bu qanaxmaya səbəb ola bilər.
Qeyd: Yazıda hamı üçün açıq internet resurslarından istfadə edilmişdir.