Tarixdə bu gün

İlin 294- cü günü

İlin sonuna 71 gün qalır.

Doğum günləri:

 1833 -Dinamiti kəşf etmiş, tüstüsüz barıtın tərkibini tapmış İsveç mühəndis-kimyaçısı Nobel Alfred Bernxard Stokholmda doğulmuşdur.

Alfred Nobel İmmanuel Nobelin 3-cu oğlu olmuşdur. 1842-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Sankt-Peterburqa getmişdir. O, professor N.N.Zinindən kimyanı oyrənməyə başlamışdır. Alfred Bernard Nobel London Kral Cəmiyyətinin və İsveç Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur. O, kommersiya fəaliyyəti ilə də məşğul olmuş, dinamit istehsal edən iki iri trest: “Latın” və “Anqlsaks” trestlərini təşkil etmişdir.

1843-cü ildə ata Emanuel Nobel oğulları Alfred, Lüdviq və Robertlə Krım müharibəsində çar ordusu üçün silah istehsal etməyə başlayırlar. Bu məqsədlə Robert Azərbaycana gəlir. O, tüfəng qundağı üçün qoz ağaçı (bəzi mənbələrə görə dəmirağac) axtara-axtara Lənkərandan Bakıya gəlir və orada qaynayıb-qarışan bir şəhər görür. Robert Nobel Bakıda neftlə bağlı geniş biznes imkanları görür və qardaşlarını burada şirkət açmağa inandırir. 1875-cu ildə Nobel qardaşları Bakıda “Tovarişestvo Neftyanoqo Proizvodstva Bratyev Nobel” – Nobel Qardaşları şirkətini yaradırlar. Az müddətdə Nobel qardaşları Abşeronun bir sıra neft mədənlərinin sahibi olur, zavodlar alır və xeyli kapitala yiyələnirlər.

Lakin Rusiyada proletar inqilabından sonra bolşeviklər Bakı neftinə can atırdılar. 1920-ci ilin aprel ayında onlar Bakıya daxil olur və neft sənayesini milliləşdirirlər. Nobellərin milyonları, əlbəttə ki, batmır. Çünki pullar xarici banklara yatırılirdı. İndi həmin pullardır ki, “Nobel mükafatı” formasında müxtəlif sahədə mühüm kəşf və ixtiraları olan alımlərə təqdim olunur.” Nobel mükafatının məbləği təxminən 1,3 mln. dollara bərabərdir.

Alfred Nobel ölüm ayağında “”Nemezida” adlı yeganə faciə pyesi də yazmışdır.

0, 10 dekabr 1896-cı ildə 63 yaşında İtaliyada vəfat etmişdir.

  

1932 – Azərbaycanın Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürk Salyan rayonunun Pirəbbə kəndində anadan olmuşdur.

İlk mətbu şeri “Kitab” 1948-ci ildə “Azərbaycan pioneri” qəzetində işıq üzü görmüşdür.

Azərbaycanın Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürk Salyan rayonunun Pirəbbə kəndində anadan olmuşdur.

Xəlil Rza 2 saylı şəhər orta məktəbində təhsil almışdır. Salyan şəhər kitabxanasının ədəbiyyat dərnəyinin üzvü olmuşdur. “Kitab” adlı ilk mətbu 1948-ci ildə “Azərbaycan pioneri” qəzetində işıq üzü görmüşdür. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin jurnalistika şöbəsinə daxil olub. Universitetdə ədəbiyyatşünas-alim Cəfər Xəndanın, sonralar şair Bəxtiyar Vahabzadənin rəhbərlik etdiyi ədəbi dərnəkdə, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun başçılığı ilə keçirilən “Gənclər günü” məşğələlərində fəal iştirak etmişdir.

1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirən Xəlil Rza əmək fəaliyyətinə “Azərbaycan qadını” jurnalı redaksiyasında başlamışdır. O burada ədəbi işçi vəzifəsində çalışdığı iki ildə (1955-1957) dövri mətbuatda çap etdirdiyi məqalə və şerlərlə ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmişdir. 1954-cü ildə Xəlil Rza SSRİ Yazıçılar ittifaqının üzvü seçilir. Onun ilk şerlər toplusu – “Bahar gəlir” (1957) kitabı da nəşr olunur. 1957-ci ilin avqust ayında Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Xəlil Rzanı Moskvaya, M.Qorki adına Dünya Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində olan ikiillik Ali Ədəbiyyat kurslarına göndərməsi də gənc şairin gələcəyinə inamla bağlı idi. Xəlil Rza Institutda rus ədəbiyyatının görkəmli sənətkarı Pavel Antokolskinin rəhbərlik etdiyi bölmədə poeziyanın nəzəri əsaslarını öyrənməklə yanaşı, dünya xalqlarının mədəni irsi ilə yaxından tanış olmuşdur. Moskvada təhsil illərində görkəmli rus şairi Samuil Marşakın evində və Yasnaya Polyanada dahi Lev Tolstoyun xatirə muzeyində olması, Leninqrada Ermitaj xəzinəsinə kollektiv səfəri, Nazim Hikmət və Mixail Şoloxovla görüşləri gənc şairin xatirəsində dərin izlər buraxmışdır.

1959-cu ildə Xəlil Rza Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasında təhsilini davam etdirmişdir. O, 1963-cü ildə “Müharibədən sonrakı Azərbaycan sovet ədəbiyyatında poema janrı (1945-1950)” mövzusunda yazdığı dissertasiyanı uğurla müdafiə etmiş, fılologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Onu institutda müəllim kimi saxlamışlar. Tələbə auditoriyasına müəllim kimi daxil olduğu gündən Xəlil Rza dərs proqramı çərçivəsi ilə məhdudlaşmamış, vətənpərvərlik ruhlu mühazirələrində qədim milli bəşəri dəyərlərimizdən və doğma dilimizdən ürək yanğısı ilə söhbət açmışdır.

1991-ci il mayın 6-da Xəlil Rza “Türk milləti mükafatı laureatı” fəxri adına layiq görülür. Bir ildən sonra, 1992-ci ildə ona Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi fəxri adı verilir. Süleyman Dəmirəlin tapşırığı ilə cərrah Paşa adına Şəfa evində onun şəkərini və gözlərini müalicə edirlər. May ayının 19-da Həsaki Qəlb xəstəxanasında Xəlil Rzanın ürəyində cərrahiyyə əməliyyatı aparılır. 1993-cü il fevral ayının 11-də Bakıya qayıdan Xəlil Rza ayağından çıxarılan şırımın yeri bitişmədiyindən müalicə komissiyasında həkimlərin nəzarəti altında saxlanılır. Lakin çox çəkmir ki, həkimlərin məsləhətinə görə, şairi Almaniyaya göndərirlər. 1993-cü il avqust ayının 23-də Xəlil Rza Firəngiz xanımla Bakı-İstanbul-Köln təyyarə marşurutu ilə Almaniyaya gedir, Zolenger şəhər klinikasında müalicəsini davam etdirir. Bakıya qayıdan Xəlil Rzanın bir müddətdən sonra yenə vəziyyəti ağırlaşır, onu Kardiologiya İnstitutunda müalicə edirlər.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin Fransaya rəsmi səfəri zamanı Xəlil Rza və Firəngiz xanım da nümayəndə heyətinin tərkibinə daxil edilmişdi. Bu tarixi səfər Xəlil Rzanın son səfəri oldu. Fransa səfərindən sonra tez-tez ön cəbhə bölgələrində, məktəb və mədəniyyət ocaqlarında, görüşlərdə çıxışlar edib şerlər oxuması, narahat həyat tərzi, yaradıcılıqla ciddi məşğul olması onu haldan salıb vəziyyətini ağırlaşdırdı. Sonrakı müalicə nəticə vermədi. 1994-cü il iyunun 22-də bədii yaradıcılığının barlı-bəhərli çağında şairin vətən eşqi, xalq məhəbbəti ilə çırpınan ürəyi döyünməkdən qaldı.

Xəlil Rza Ulutürk Fəxri Xiyabanda dəfn olundu, onun məzari üstündə şairin əzəmətli heykəli yüksəldildi.

Azərbaycan xalqının milli mübarizəsində xüsusi xidmətlərinə görə xalq şairi Xəlil Rza Ulutürk (ölümündən sonra) “İstiqlal” ordeni ilə təltif edildi. Bu gün böyük şairin 85 yaşı təntənə ilə qeyd olunur.

1932 – Aşıq Kamandar (Kamandar Həmid oğlu Əfəndiyev) Gürcüstan Respublikası Bolnisi rayonunun Kürüstü Kəpənəkçi kəndində doğulmuşdur.

Ömrünün erkən yaşlarından saz çalıb, oxumağa hədsiz maraq göstərən Kamandar 1959-cu ildə Bakıda Azərbaycan aşıqlarının IV qurultayının nümayəndəsi olub.

Aşıq 2000-ci il oktyabr ayının 25-də doğma kəndi Kürüstü Kəpənəkçi kəndində vəfat etmişdir.

1990 – Milli Qəhrəman Elton Xaləddin oğlu İsgəndərov Samux rayonu Əhmədbəyli kəndində anadan olub.

1997-2008-ci illərdə doğulduğu kənddə orta təhsil alıb. Elə həmin il Samux rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən Milli Ordu sıralarına həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb. Hərbiyə getdiyi ilk gündən özünü nümunəvi əsgər kimi göstərərək əsgər və zabitlərin dərin hörmətini qazanmışdı. Elton qısa müddət ərzində Sərhəd Qoşunlarında təlım keçdikdən sonra Cəlilabad rayonunun Göytəpə şəhərindəki “N” saylı Hərbi Hissədə xidmətə başlayır. Təsadüfi deyil ki, xidmət etdiyi dövrdə Sərhəd Xidmətinin Komandanlığı tərəfindən dəfələrlə ailəsinə “Təşəkkür məktubu” göndərilmiş, “Dövlət sərhədlərinin mühafizəsində göstərdiyi xidmətə görə” döş nişanı ilə təltif edilmişdi.

18 iyun 2009-cu il… Sərhəd məntəqəsində qəfildən bir qrup sərhəd pozucuları görünür. Daim sərhədi göz bəbəyi kimi qoruyan əsgərlərimiz öz yerlərində möhkəm dayanmışdılar. Az sonra sərhəd pozucuları yaxalandıqlarını hiss edib əsgərlərimizi atəşə tuturlar. Güclü döyüş başlanır. Döyüşün həlledici anıydı. Cinayətkar dəstə sərhədçilərdən yaxa qurtarmağa çalışırdı. Elə bu an cinayətkarlardan biri sərhədçilərimizin cəmləşdiyi mövqeyə qumbara atır. Elton dərhal özünü partlayacaq qumbaranın üzərinə atmaqla zabit və əsgər yoldaşlarını ölümün pəncəsindən xilas edir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 iyun 2009-cu tarixli 349 saylı fərmanı ilə İsgəndərov Elton Xaləddin oğluna ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı verilmişdir.

Vəfat etmişdir:

1990— Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Hacı qızı Axundzadə 76 yaşında  vəfat etmişdir.

Dilbər İsmayılzadə-Axundzadə  29 may 1914-cü ildə Yelizavetpol (indiki Gəncə) şəhərində anadan olmuşdur. 5 yaşından sonra əmisi, tanınmış alim və repressiya qurbanı İdris Axundzadənin himayəsində Bakıda yaşamışdır.

Həyat yoldaşı İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq 3 iyul 1937-ci il tarixdə Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən “əksinqilabi-millətçilik” fəaliyyətdə təqsirli bilinərək güllələnməklə ölüm cəzasına məhkum edilmişdir.

Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı təqsirli bilinərək Azərbaycan SSR CM-nin 72, 73 maddələri ilə 1 yanvar 1938-ci il tarixdən hesablanmaqla 2 noyabr 1937-ci il tarixdə XDİK-in 00486 №-li əmrinə əsasən həbs edilmişdir. XDİK-nin 11 mart 1939-cu il tarixli qərarına əsasən xəstəliyinə görə azad edilmişdir.

Həbsdən azad edildikdən sonra bir müddət Gəncədə məktəbdə müəllim kimi çalışmış, sonra isə yenidən Bakıya qayıtmışdır. Şairəliklə məşğul olmuş, Mikayıl Müşfiqə həsr olunan kitab yazmışdır.

Həyatının son dövründə əsəb pozğunluğu, şəkər və ürək problemləri yaşayırdı.

1992– Azərbaycan müğənnisi Nəzakət Məmmədova vəfat edib.  Bu gün müğənnininn vəfatından 27 il ötür.

Nəzakət Məmmədova 1944-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Xarici Dillər İnstitutuna daxil olsa da, təhsilini yarımçıq qoyaraq 1966-cı ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumuna daxil olub. Sonralar təhsilini İncəsənət İnstitutunda davam etdirib.

1968-ci ildə Opera və Balet Teatrına qəbul olunub. O, “Rast”, “Qatar”, “Şahnaz”, “Segah” və digər muğamların, mahnı və təsniflərin mahir ifaçısı kimi tanınıb, sevilib. N.Məmmədova Soçi şəhərində plastik əməliyyatlarla lisenziyasız məşğul olan Karol Anatoli İvanoviç adlı birinə müraciət edən boynundakı qırışlardan azad olmaq istəyir. Lakin əməliyyat zamanı həkim-dermatoloqun səhvi – bıçağın boğazdakı şah damara dəyməsi müğənninin ölümünə səbəb olub. Nəzakət Məmmədova qanaxmadan dünyasını dəyişir. Əslən erməni olan həkim Karol isə törətdiyi əmələ görə Krasnodar məhkəməsi tərəfindən 5 il azadlıqdan məhrum edilib.