“ Ana və Uşaq"

Sərbəst səhifə

Sosial mediada və bir çox xəbər saytlarında yayılan iddialara görə, kişi cinsini təyin edən Y xromosomu yoxa çıxır. Mənbə kimi təkamülçü bioloq Jenny Gravesə istinad edilən paylaşımlarda və xəbərlərdə əcdadlarımızdan miras qalan genlərin 97%-nin yoxa çıxdığı və bu davam edərsə, Y xromosomunun bir neçə milyon il ərzində yox ola biləcəyi bildirilir. Bəs bu iddia doğrudurmu? Jenny Graves həqiqətən belə bir açıqlama veribmi?

Redaktor: Demet İlçe

Təkamülçü bioloq Jenny Graves: “Kişi cinsini təyin edən Y xromosomu yoxa çıxır. Əcdadlarımızdan miras qalan genlərin 97%-i yoxa çıxıb.

Bu davam edərsə, Y xromosomu bir neçə milyon il ərzində yoxa çıxa bilər.” pic.twitter.com/AexiwqtJ6J

— BPT (@bpthaber) 7 dekabr 2025

Y xromosomunun yoxa çıxması iddiası elmi müzakirələrin mərkəzindədir. Lakin bu, qəti bir fakt deyil. Tədqiqat daha mürəkkəbdir və qeyri-müəyyənliklər mövcuddur.
Təkamülçü bioloq Cenni Qreyvsin bu nəzəriyyəsi əslində yeni deyil, lakin medianın diqqətinə yenidən gətirilib. Əslində, məsələni yenidən diqqət mərkəzinə gətirən “ScienceAlert”də dərc olunan bir məqalədə deyilirdi: “Təkamülçü bioloq Cenni Qreyvs 2002-ci ildə kütləvi informasiya vasitələrində mübahisəli bir hesablama ilə çıxış edib”. Qreyvs ScienceAlert-ə deyib: “İnsanların 5 və ya 6 milyon ildən sonra yox olacağından narahat olan insanların olmasına həqiqətən təəccüblənirəm. Axı biz cəmi 0,1 milyon ildir ki, insanıq. Düşünürəm ki, növbəti əsrdə sağ qalsaq, şanslı olacağıq!”

Qreyvs bildirib ki, Y xromosomu təkamül tarixində bir çox genini itirib və bu itki milyonlarla il davam edərsə, nəzəri olaraq yox ola bilər. Bu iddia belə təqdim olunur: “İnsan Y xromosomu əcdadlarından miras aldığı genlərin böyük bir hissəsini itirib”. Media mənbələri bu nisbətin 97% olduğunu bildirir. Bildirilir ki, bu proses eyni sürətlə davam edərsə, funksional genlər bir neçə milyon il ərzində tamamilə yox ola bilər və nəticədə Y xromosomu tamamilə yox ola bilər. Lakin Qreyvsin məqsədi bu iddianı gənclərə müraciət edəcək şəkildə təqdim etmək idi.

Əcdadlarımızın genlərinin 97%-ni itirmişikmi?

Bu iddia əslində qismən doğrudur. Lakin müzakirə olunan məsələ müasir insan Y xromosomundakı genlərin itkisi deyil, çox qədim təkamül əcdadından günümüzə qədər olan ümumi tarixi itkidir. “Nature” jurnalına görə, Y xromosomu təkamülün erkən mərhələlərində genlərinin böyük bir hissəsini itirib. Lakin bu itki sonradan yavaşlayıb və sabitləşib. “Science” jurnalına görə, insan və şimpanze Y xromosomlarının müqayisəsi son 25 milyon ildə çox az gen itkisi olduğunu göstərir. “Scientific American”a görə, Y xromosomunun genlərinin 90%-dən çoxunu itirdiyi iddiası doğrudur. Lakin bu, müasir insanlarda davam edən bir proses deyil.

Bəs elmi tədqiqatlar nə deyir?

Y xromosomu həqiqətən də gen itkisinə məruz qalıb. Y xromosomu təkamül boyunca xeyli miqdarda gen itirib. Əvvəlcə o, X xromosomuna bənzər bir çox gen daşıyırdı, lakin indi daha az gen ehtiva edir. Beləliklə, bu, qismən təsdiqlənmiş təkamül prosesidir.

Bəs bu itki hələ də davam edirmi?

Gen itkisi sürəti sabit qaldığı müddətcə yox olma proqnozlaşdırıla bilsə də, bu, reallıq deyil. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, Y xromosomu son 25 milyon ildə çox az gen itirib. Bu, onun “sürətlə yoxa çıxdığı” iddiasını təkzib edir. İnsan Y xromosomunda gen itkisinin hələ də davam etdiyini göstərən güclü bir dəlil yoxdur.
Bəzi məməli növlərində Y xromosomu həqiqətən yoxa çıxıb. Köstəbək və siçovul növləri buna nümunədir. Lakin bu, insanların eyni şəkildə təkamül edəcəyi anlamına gəlmir.
Nəticə olaraq; Y xromosomu həqiqətən kiçilib. Çünki bəzi genlər X xromosomuna və ya başqa yerə köçürülüb və ya itirilib. Lakin onun yox olacağını qəti şəkildə deyə bilmərik. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, son milyonlarla ildə gen itkisi xeyli dayanıb və ya yavaşlayıb. Bundan əlavə, Y xromosomu öz-özünə yox olsa belə, çoxalma üçün alternativlər ortaya çıxa bilər. Bu, nəzəri cəhətdən mümkündür. Beləliklə, Y xromosomu tarixən genlərini itirib. Lakin, “Y bir neçə milyon il ərzində yox olacaq” ifadəsi elmi cəhətdən qəti deyil. Bu, sadəcə nəzəri hesablamadır. Əksər elm adamları artıq Y-nin tamamilə yox olmayacağına və ya itkinin xeyli yavaşladığına inanırlar.

Mənbə: https://wordpress.com/reader/feeds/157397977/posts/5915326619

Qaynaqlar: 1.https://www.livescience.com/y-chromosome-dying.html
2.https://www.trthaber.com/haber/dunya/arastirma-erkek-cinsiyetini-belirleyen-y-kromozomu-yok-oluyor-928071.html
3.https://www.medyahaber.com/teknoloji/erkekligin-sonu-mu-geliyor-y-kromozomu-yok-olabilir-yuzde-97si-kaybedildi/22629
4.https:// news.abplive.com/health/y-chromosome-to-go-extinct-what-happens-to-mankind-what-doctors-and-studies-say-1816730
5.https://www.odatv.com/bilim-ve-teknoloji/bilim-insanlar-uyardi-erkek-cinsiyetini-belirleyen-y-kromozomu-yok-olabilir-120126339
https://www.scientificamerican.com/article/reprieve-for-men-y