“ Ana və Uşaq"

Təhsil sistemində böhran: səbəblər və çıxış yolu

Səhv bağlanan ilk düymə
Bu gün təhsil sistemində yaşanan problemlərin çoxu təsadüfi deyil. Onların kökündə duran əsas səbəb “köynəyin birinci düyməsinin səhv bağlanmasıdır”. Yəni, idarəetmədə ədalətsizlik, qeyri-peşəkarlıq və şəffaflığın olmaması bütün sistemi zəncirvari şəkildə təsir altına salır.
“Etiket müəllimlər”lə “fədakar müəllimlər” arasındakı uçurum da məhz buradan başlayır.
Özəl ali məktəblərin keyfiyyətsiz hazırladığı kadrlar, qeyri-pedaqoji ixtisaslıların müəllim kimi sistemə daxil olması, hətta saxta diplomlarla bu sahəyə gələnlərin artması — bütün bunlar təhsildə keyfiyyətin enişini sürətləndirib.

Əsl müəllim kimdir?
Təhsilin real yükünü kabinetlərdə oturanlar yox, ucqar kəndlərdə çalışan müəllimlər daşıyır.
Gədəbəyin, Lerikin, Zərdabın dağ kəndlərində:
• isidilməyən sinifdə dərs deyən,
• interneti olmayan məktəbdə çalışan,
• şagirdin ailə vəziyyətini, psixologiyasını bilən
məhz o müəllimdir.
O, :
• problemi yaşayır,
• şagirdi tanıyır,
• nəticəni yaradır.
Bütün rəsmi hesabatlardan və statistik rəqəmlərdən daha real olan məhz onun əməyidir.

Sistemdə etimadsızlıq niyə yaranır?
Əgər bir sistemdə:
• rəhbərlik şəffaflıq üzərində qurulmayıbsa,
• pedaqoji təhsili olmayan şəxslər müəllimə dərs keçirsə,
• ucqar kənd müəllimi ilə “məmur-müəllim” arasında uçurum varsa ,
o zaman aparılan heç bir islahat səmimi qəbul olunmur.
Çünki insan sözdən çox ədalətə inanır.

Zəncirvari problem
Bu vəziyyət bir neçə əsas səbəbdən yaranır:
1. Zəncirvari məsuliyyətin pozulması
Sistem obyektiv qurulmayanda dürüst insanlar ya kənarda qalır, ya da sıradan çıxarılır.
2. Qiymətləndirmənin gecikməsi
Ədalət vaxtında təmin olunmayanda insanlarda “öyrənilmiş çarəsizlik” yaranır.
3. Seçim baryeri
Qeyri-obyektiv yollarla vəzifəyə gələnlər daha güclü kadrları təhlükə kimi görür.

Müəllim niyə motivasiyasını itirir?
Bu gün müəllim:
• bitməyən imtahanlar,
• sertifikasiya stressi,
• işini itirmək qorxusu
altında işləyir.
Bu vəziyyət müəllimi yaradıcı şəxsiyyətdən çıxarıb “sistemin vintinə” çevirir.
Daim təzyiq altında olan müəllimdən yüksək nəticə gözləmək real deyil.

Nizam-intizam və nüfuz problemi
Keçmişdə müəllim nüfuz idi. Bu gün isə:
• müəllim-şagird sərhədi zəifləyib,
• məktəbdə nəzarət sistemi boşalıb ,
• intizam formallığa çevrilib.
Əgər şagird dərs vaxtı küçədədirsə, bu artıq yalnız onun problemi deyil.
Bu — ailə, məktəb və cəmiyyətin ortaq uğursuzluğudur.

Məktəb–Ailə–Cəmiyyət əlaqəsi
Bu üçlük pozulanda:
• şagird dəyərlər arasında çaşır,
• davranış sərhədləri itir ,
• sosial məsuliyyət zəifləyir.
Əksinə, bu birlik güclü olanda sağlam nəsil formalaşır.

Təcrübənin dəyərdən düşməsi
65 yaşlı müəllimi sistemdən uzaqlaşdırmaq təhsilin yaddaşını silməkdir.
Təcrübəli müəllim:
• arxiv deyil,
• canlı müdriklikdir.
Onu kənarlaşdırmaq köklü ağacı kəsmək kimidir.

İdarəetmə necə olmalıdır?
Təhsil sahəsi yalnız peşəkarların əlində olmalıdır.
Təkliflər:
• direktorlar məktəbin öz kollektivindən seçilməlidir,
• yaş və təcrübə meyarı nəzərə alınmalıdır,
• qeyri-pedaqoji şəxslərin rəhbər vəzifələrə təyinatı sonuclandırılmalıdır,
• məktəbdaxili attestasiya sistemi bərpa olunmalıdır,

Mərkəzləşmiş sistem və təzyiq mühiti
Hazırkı sistem (imtahanlar, sertifikasiya və s.) bütün idarəetməni mərkəzləşdirir.
Bu isə:
• müəllimdə qorxu yaradır,
• təşəbbüsü öldürür ,
• yaradıcılığı məhdudlaşdırır.
Müəllim “imtahan obyekti” deyil, “hörmətli şəxsiyyət” olmalıdır.

Nəticə: çıxış yolu nədir?
Təhsildə islahat yalnız struktur dəyişikliyi deyil.
Əsas dəyişməli olan:
• yanaşmadır,
• dəyər sistemidir,
• ədalət prinsipidir.
Əgər ilk düymə düzgün bağlanarsa:
• müəllim dəyər qazanacaq,
• məktəb nüfuzunu bərpa edəcək,
• şagird sağlam mühitdə formalaşacaq.
Əks halda, ən yaxşı proqramlar belə nəticə verməyəcək…