“ Ana və Uşaq"

Məhəbbət elə bir ismət evidir,
Onun qapıları bağlı gərəkdir…

Rəsul Rza

İbtidai icma quruluşu, quldarlıq, feodalizm, kapitalizm və kommunizm mərhələləri ictimai təkamülün  tarixi prosesləridir. Onlar  daim mütərəqqi  şəkildə  bir-birini əvəz etmişdir. Başqa  sözlə, hər bir ictimai-iqtisadi səviyyəsi özündən əvvəlki mərhələnin  səviyyəsindən üstün olmuşdur. Bu, bir növ,  tarixi prosesin   yol xəritəsidir. Yəni,  bütün dəyişilmələrin, yeniliklərin səbəbi inkişaf və tərəqqi ilə bağlıdır.  Mənəvi təkamüldə də  eyni proses baş verməkdədir. Deyək ki, 18-19  və 20-ci əsrlərdə  yaşamış əcdadlarımızın   həyati məsələlərə  etik-əxlaqi  baxışları heç  vaxt eyni qala bilməz. İrəliyə doğru getdikcə, həmin baxışlar da dəyişilir,  yeni davranışlarla həyat tərzinə  çevrilir,  yeni əxlaq normaları yaranmağa başlayır.  Bu normalar özləri də  zaman-zaman  sosial mühitə görə dəyişilə, uyğunsuzu kənarlaşdıra, faydalısını  qəbul edə  bilər. sadə əxlaq  və davranış nümunələridir. Bir tanışla rastlaşanda   salamlaşmaq,   yemək yemək qaydaları, özünü  cəmiyyət arasında  aparmaq,  özündən böyüyə  və kiçiyə  ehtiram, qadına qarşı  nəzakət  və sair  bu kimi xarakterik keyfiyyətlər belə nümunələrdəndir.

 Əxlaqi keyfiyyətlr  köklə, qanla  da bağlı ola bilər. Əsl-nəcabətli ailələrin  üzvləri, adətən,   həmin ailənin dəyərlərini daşıyıcıları olurlar.  Amma əxlaqın insanlarda məktəb, ətraf mühit və dinlə formalaşaraq təzahür etməsi də   şəksizdir.

 İstər dinlə bağlı olsun, istər insana qanla, ailə ənənələri ilə keçsin, istərsə də ətraf mühitin təsirindən yaransın,  bütün əxlaq və davranış normaları  insanları  cəmiyyətdə düzgün aparmağa yönəlib.  Sovet dövründə  belə məsələlər  gündəmi  məşğul etməzdi, kütləvi deyildi. Cəmiyyətin  qınağı vardı, güclü ideologiya vardı. İndi  vəziyyət tamam  fərqli şəkildədir.  Sivilizasiya  artır, insan zəkası  nələr kəşf etmir.  Amma əxlaqi təkamül irəli getmir,   uşağı da, gənci də, böyüyü də  dədə-babaların  ölçüləri ilə deyil,   həyatımıza müxtəlif vasitələrlə  Qərb həyatından   sirayət etdirilmiş  normalarla uyğunlaşdırlır.

 Bir dostum mənə söyləmişdi ki, oğlumu evləndirəndə  qohum-qardaşlarımızda  o qədər  avtomobili olan var ki, dedik ki, gəlini  bu avtomobillərin biri ilə gətirək. Oğlum dedi ki, yox, “Jaguar Retro”da gələcək, behini də vermişəm:  800 manata.  Ata deyir ki, oğlumun əksinə getmədim,  amma mənə qalsaydı, qohum-qardaşların birinin  maşını ilə  gətirəcəkdim.

Doğru   deyilmi ata?  Keçmiş vaxtlarda nə  bəyin, nə gəlinin  belə məsələlərə  baş qoşduğunu görməzdik.  Gəlinin hansı avtomobillə gəlməsi  niyə  önəm daşımalıdır  ki?  Guya ata-ana istəmirmi övladlarının toyu xatirələrdə də unudulmaz olsun? Dədə-babaların dövründə  indiki avtomobillər olmayıb, onlar gəlini  at arabasında, daha sonra yük maşınlarının  kabinəsində, daha sonralar UAZ,  “Pobeda” və  “Volqa”larda gətirərdilər. Amma həmin  dövrlərin   ailə sədaqəti , sevgi bağları daha  etibarlı olardı. Çünki onlar heç belə zahiri effektə meyil etməzdilər.

 Və yaxud  gedib müğənni dəvət edirlər 10, 15 min, 20 minə. Guya toyunda  20 min manata oxumuş  müğənni  bu gənc cütlüyə  səadət bəxş edəcək? Mənə belə gəlir ki, sevdiyi qızı avtobusda, metroda, bağda, parkda öpməmiş  bir gəncimiz  by cür dəbdəbəli şadlıq saraylarını seçməz, gələcək  yoldaşını “Jaguar Retro”da aparmadığını özüə dərd etməz, heç xanımı da bunu  ona dərd etməyə qoymaz. Bunlar hamısı toy adət-ənənələrimizə  sonradan yol tapmış eybəcərliklərdir.

  Sosial şəbəkələrin birində  maraqlı bir statusa rast gəldim.  Söhbət ondan gedirdi ki, bir istifadəçi  şəhərin hər zaman izdihamlı olan küçələrin birində insanların əhatəsində oğlanın qızı öpməsindən bəhs  etmişdi,

Bu cür  mənzərələrlə  hər kəs rastlaşır və  hər zaman da söhbət mövzusudur.  Hələ 4-5 il  əvvəl    www.a24.az kanalında yazıçı, jurnalist   Sərdar Amin  Yotube kanalı vasitəsilə Bakıda öpüşmək üçün münasib yerlərin olmaması haqqında bir süjet  paylaşmışdı.  Müəllif süjetdə   öpüşən cütlükləri qınayanları  qınayırdı. Deyirdi ki: “Öpüşmək əxlaqsızlıq deyil, təbii ki,  sevdiyi kişi və ya  qadın ilə  öpüşmək əxlaqsızlıq deyil. Əxlaqsızlıq bu  istəyi,  bu ehtirası içində saxlayıb, metroda başqa  qadına, uşağa təcavüz etməkdir. Əxlqsızlıq qaranlıq  küçədə  başqa qadına, uşağa təcavüz etməkdir.  Əxlaqsızlıq rüşvət almaqsır, əxlaqsızlıq rüşvət  verməkdir. Əxlaqsızlıq  təqsiri olmayan insanı şərləməkdir. Sevmək, öpüşmək isə sevginin  nişanəsidir.   Odur ki, sevin, savaşmayın.”

Heç kim demir ki,  öpüş  əxlaqsızlıqdır, amma öpüş dəruni hissdir, adam sevdiyini də, qadınını da   harda gəldi öpməməlidir, bunu  iki adamdan başqa,  digər heç kim  görməməlidir.  Normal halda, kim öz sevdiyini və yaxud parka gəzintiyə aparıb  digər  insanların əhatəsində     öpmək istəyər?

 Bu mövzuda sosial şəbəkələrdə hər zaman diskussiya  var.  Bəzi özəl  telekanallarda da  cəmiyyətin sifarişi oldu-olmad,  istədikləri  şou  mövzularını  təkrar-təkrar yayımlayırlar. Dərd burasındadır ki, çox ciddi mövzunu  qeyri-peşəkarlar aparır. Dərd  burasındadır ki,  həmin telekanalların rəhbərləri özləri  bu mövzuları  həmin mövzuların ruhuna uyğun şəxslərə həvalə edirlər.   Bizim   tanıdığımız və   rəğbət bəslədiyimiz  jurnalistlər var, ad çəkmək istəmirəm, onlar heç biri  bu mövzunu  müzakirəyə  çıxarmazlar. Televiziya əyləncə yeri, əhvalpürsanlıq yeri  olmamalıdır.Televiziya  çox canlı tərbiyə məktəbidir.

  Elə bu yaxınlarda  MTV kanalında  “Ümid ilə gəl” verilişində ekspert qismində  iştirak etmiş   kulturoloq Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın Xan Əbilov  qadınla kişinin otelə getməsinin normal olduğunu bildirmişdi. Daha sonra  “Yeni Sabah”  a  da bu barədə Tolikin auditoriyasına  söylədiklərini  indi sosial  şəbəkələrdə paylaşmışdır.

 Sosial şəbəkələrdə  insanlar bu qədər  etiraz  edir, irad bildirir, heç  kim eşitmir, məhəl qoymur. Bu cür məsələlər cavan, təcrübəsiz, müəyyən qədər də  cəmiyyətə söz deməyə manatı olmayan   şəxslərə  etibar edilir.    

  Təbii ki, bunu   Aydın Xana aid etmirəm. Aydın xan  bilikli,zəngin dünyagörüşlü və müəyyən həyat  təcrübəsi olan ziyalılarımızdandır. Onun , əlbəttə, haqlı olduğu  məsələlər dədə var.Məsələn,kulturoloq gənclərin evlənməzdən əvvəl görüşməyinin, bir-birini yaxından tanımağının normal olduğunu qeyd edib:

“Bu məsələnin digər tərəfi də var. Gənclərin evlilikdən əvvəl bir-biri ilə görüşməsini Azərbaycan cəmiyyəti heç vaxt normal qarşılamayıb. Amma mentalitetimizdə nişanlı qalma müddəti var ki, insanlar bir-birlərinə öyrəşsinlər. Gənclərin görüşüb, sevgi söhbətləri etməsi üçün, hətta daha dərinə getsək cütlüklərin öpüşməsi üçün ölkəmizin paytaxtında yerlər varmı?…

 …Bütün kafelər, restoranlar video-kamera ilə təchiz edilib, parklarımızda böyük ağaclar yoxdur,  hər tərəf də kameralarla əhatə olunub. Gənclərin  aşıb-daşan ilkin romantik hissləri qadağalarla müşaiyiət olunduğundan onlar bu  hissləri yaşamaya-yaşamaya içlərində öldürürlər”. Guya bu qədər “mavi”lər, cinsi azlıqlar, impotentlər, ailədə intim problemlər yaşayan gənclərimiz  olması da bununla bağlıdır.

Olsun ki,  belə məqamlara heç fikir verməyənlər  də olsun, amma  laqeyd qalmayanlar da var.Təbi ki,  baxış sahiblərinin  yaşlarından, dünyagörüşlərindən  asılı olaraq  baxışlar da  müxtəlifdir. Gənclər çox vaxt ictrimai yerlərdə, insanların gözü qarşısında sərgilədikləri açıq-saçıq vulqar   davranış münasibətlrində heç bir  qəbahət  görmürlər. Belə düşünən gənclərimiz onlara irad tutanlara 15-20 il interneti zəbt etmiş bir mahnını xatırladırlar: “Ata, sən özün  cavan olmamısanmı?” Meyxanaçı Namiq oxuyurdu. Əlbəttə, bu yolu bütün atalar da keçib, analar da, fəqət, belə yox.

… Yaşlı nəslin nümayəndələri ucqar rayonlarda oğlanlı-qızlı, deyə-gülə kənd yolu ilə  tarlaya da, fermaya da gedib-gəliblər. Bir-birlərini sevənlər də olub. Hislərini, duyğularını bir-birlərinə baxışları ilə ötürüblər.Olsun ki, əsgər gedəndə cəsarət tapıb deyiblər ki, gözlə məni, əsgərlikdən gələn kimi elçi göndərəcəyəm. Onların çoxu da olub ki,  ailə qursuğu qızı heç bir dəfə görməyib, bir kəlmə də kəsməyib. İlk  kəlmələri elə  gərdəyə daxil olanda   baş verib.

Davamı var…