“ Ana və Uşaq"

 Azərbaycanda test üsulu ləğv olunsun, yoxsa,  olduğu kimi davam etsin ?   Cəmiyyətimiz üçün çox  aktual  seçimdir.  Hər zaman da mətbuatda  bu mövzu   diqqəti cəlb etməkdədir.  

Testin  tətbiqində böyük xidmətləri olmuş    keçmiş Təhsil Naziri olmuş Firidin Cəlilovun təqdim edəcəyimiz yazıdakı  fikirləri   (https://azerforum.com/az/azerbaycanda-test-usulu-legv-olunur-elave-imtahanlar-kecirilmelidir ) bu baxımdan maraq doğurur.

Mən həmişə istər müəllim , istərsə də sadə vətəndaş kimi test üsulu barəsində öz fikrimi bildirmişəm. Doğrudur, test üsulu o vaxt olsaydı, elə 1-ci ili qəbul olunardım, daha 4-5 il gərginlik yaşamazdım. Bununla belə həqiqi bilik üçün ənəvi üsulu hər zaman dəstəkləmişəm. Və nə vaxtsa test üsulunun ləğv ediləcəyini düşünmüşəm. Doğrudur, test üsulu ilə çox savadlı kasıb uşaqları nüfuzlu ali məktəblərə qəbul olundular. Amma onlardan da çox savadsız, ya da çox zəif savadı olan məzunlar 15 ixtisasdan birinə qəbul oluna bildilər.

Sovet vaxtı biz sənədlərimizi verəndən sonra tez-tez Bakıdakı parklara, bağlara yığışırdıq. Vallah, Azərbaycanın ən savadlı uşaqları, özünə güvənənlər gəlirdilər bu parklara və bağlara: sual-cavab yarışına. Savadı olmayan heç gəlib özünü soxardımı “kəllə uşaqlar” olan yerə.

Mən əvvəllər sənədlərimi hüquqa verirdim. Müsabiqədən keçmədim deyə , sonra istiqamətimi dəyişdim.

Ən çox Zabitlər parkına yığışırdıq. Neftçaladan bir qara oğlan vardı. 8-ci sinifdən peşə məktəbinə getmişdi. ADU-ya da peşə məktəbinin  qırmızı diplomunu vermişdi, özü də hüquqa. Bütün kitabları o balaca canı ilə əzbər bilirdi. Səhv etmirəmsə, qəbul olunmuşdu da.

Mümkün ola sovet dövrünün  qəbul imtahanlaı  ilə test dövrünün qəbul imtahanlarının  keyfiyyətini müqayisə edələr. O vaxt zəif oxuyanlar sənəd verməzdilər. Bir neçə, lap yüz –iki yüz uşaq dayı tapa bilərdi,  belə hallar istisna deyildi. Amma  təsadüfən  tələbə kontingentinə düşmək olmazdı.

İndi test üsuludur. 3-lə oxuyanlar az-maz bal toplasalar, yəni, 15 ixtisasdan birinə düşməyəcəklər? İdmandan   bir az hazırlığı varsa,  150 balla  İdman Akademiyasına  qəbul olunacaqlar. İdmançı kimi  perspektivi olanlar elə bu sahədə    inkişaf edə bilər və sözsüz ki,  bu yolu da davam etdirəcəklər. Amma  ali təhsil diploma lazım olanlara  İdman akademiyası   çox asanidi, indi də asandır.     Bu akademiyanın diplomu ilə  icra başçısı da olmaq olar, nazir də.  Hüquq-mühafizə orqanlarına   qəbul olunmalarına   da ədəbiyyat, tarix   fakültəsini bitirənlərdən   daha çox  əminlikləri var.

Kənd Təsərrüfatı Akademiyası qapılarını onlara taybatay açıb. Hətta təqaüd dəvər edirlər ki,  tələbələri   ğz akademiyalarına cəlb edə  bilsinlər. Sovet dövrü  bu akademiya “ASXİ” adlanırdı və adı dillərdə söylənilirdi.

Test imtahanlarına   və 15  ixtisas seçmək  imkanına    arxayın olub ,   güc-bəla  attestat almışlar da indi  qəbul imtahanlarında iştirak edə bilər.  Cavbları  gözəyarı işarələyər: tutar qatıq, tutmaz ayran.  Müəyyən  bal toplayar, onun üçün fərqi yoxdur, hara düşəcək, sadəcə,  tələbə olsun. Bəxti gətirər düşər   də.

 Test üsulu məktəblərdə tədrisin keyfiyyətinə ağır zərbə vurdu.  Şagirdlər məktəbdən yayınıb repetitor yanına gedir   və yalnız  imtahan verəcəyi qrup üzrə imtahana düşəcək  fənlərə hazırlaşmağa. Qalan ixtisasları  heç oxumayacaq. Özü də  hazırlaşdıqlarını da sovet dövründəki  kimi,  şifahi nitqlə, inşa yazılarla, imlalarla deyil, test suallarının    bəndlərinə vacab verməklə, bir növ, tapmaca cavabla.

Bəli, test üsulu şagirdin yazılı və şifahi nitqi qabiliyyətni öldürür, təfəkkürlərini  boğur. Test üsulu ilə hazırlaşan şagirdlərin  düşünə bildiklərini ifadə etmək bacarıqları çox zəif olur, bəzilərinin isə heç olmur.

Amma ənənəvi üsulda abituriyent müəllimlə üzəüz qoç döyüşünə çıxırdı sanki.

Test üsulu orta məktəbləri,  müəllimləri də  nüfuzdan saldı. Əziyyət çəkən orta məktəblər, orta məktəb müəllimləri,  test topluları, vəsaitlər, sınaq və qəbul imtahanları ilə pul qazanan isə  DİM. Bir dərs vəsaitlərini alıb nəzər yetirin də . Adı vəsaitdir, amma dərsliyin ekvivalentidir.

Test topluları hər dəfə cüzi dəyişikliklərlə yenidən çap edilir. Amma qiymətlər olduğu kimi qalır. Özü də test  tapşırıqları  DİM-nin  nəşr etdirdiyi  dərs vəsaitləri, test topluları  bazasında  tərtib olunduğu üçün  abituriyent olacaq  hər bir şagird  bu vəsaitləri və testləri  mütləq alır. DİM Azərbaycandakı bütün Nəşriyyatların hamısından çox test topluları, vəsait çap edir.

Hər ailədən 3-4 nəfər məktəbli varsa, görün bunlar nə qədər test toplusu, vəsait almalıdır. Hələ sınaq imtahanları və qəbul imtahanlarının xərclərini də bu cəmə əlavə etsək, sadə adamların bunları boğazlarından kəsib etdiklərinə əmin olun.

“Test qalsın” deyənlər bunu əsas gətirirlər ki, ənənəvi forma bərpa olunsa, rüşvətxorluq yenə şahə qalxacaq. Qalxmasın da. Qəbul imtahanlarında rüşvət olmasın deyə ümumtəhsil məktəblərini bu günə salmaq olardımı?

DİM Təhsil nazirliyi ilə paralellik təşkil edir. İmtahanları testlərlə hər ali məktəbin, texnikumun özündə götürsünlər, həm də testlərlə.Buyursunlar, DİM-nin hər imtahan zalına ictimai nəzarətçiləri cəlb olunsun, bir də ali və orta ixtisas təhsili məktəblərinin öz müəllimləri.

Məktəbin nüfuzu yenidən yüksələcək. Ölkədə bir Dərslik mərkəzi yaradılsın və onun razılığı olmadan heç bir yerdə test, çalışma dəftərləri satılmasın.

 Kütləvi informasiya vasitələrində bu  ilki qəbulla bağlı  yazırlar ki, niyə 700 bal toplayan abituriyentlər olmadı.Mənim fikrimcə,  Təhsil Nazirliyi də DİM-nin  strukturunda olsaydı, olacaqdı. Bu iki qurum  hər zaman  bir-birinə qarşı olublar.  Bir tərəf belə deyir, o biri tərəf   başqa cürə. Halbuki, bunların birinin fəaliyyəti digərinin fəaliyyətinə stimul verməli, onu tamamlamalıdır.