“ Ana və Uşaq"

Pisi də budur  ki, belə xəbərləri hər mətbu subyekt  öz  dərkinə görə tirajlayır.  Bir xəbər  20-30 mətbu subyektdə tiraşlanırsa,  baş vermişlərdən nəinki Azərbaycanda yaşayanlar, o cümlədən   dünyanın hər yerinə səpələnmiş   həmvətənlərimiz də  xəbərdar olur. Oxuyub   ümidsizləşir, ata yurduna dönmək istəmir, gözləri yollara uzanılı qalmış hansısa bir alagözü  bəxtəvər etməyə  can atmır, qərib yerdə gəncliyin ən gözəl çağlarını bada verir, vətənə bir də əldən, heydən düşəndən sonra dönürlər. Uzun müddət sərhədsiz sərbəstliklər mühitində yaçamış bu insanlar yurda qayıtdıqdan sonra evlənmək istəmirlər, onlara qız bəyəndirmək olmur. Ata-anaların yalvarışlarından sonra evlənsələr də,  2-3 aydan sonra bəxti üzünə gec gülmüş bir qızı ata-anasının üstünə atıb, qayıdırlar nataşaların yanına.

Bu ailələrdə ailə özəllikləri öz məcrasında olmur. Tez-tez narazılıqlar, daha ciddi hadisələr baş verir: vəfasızlıq, növ-növ xəyanətlər, rəng-rəng çaşqınlıqlar və intiharlar…

Jurnalistikadan, Ana dilimizin qayda-qanunlarından, tariximizdən, mədəniyyətimizdən xəbərləri olmayanlar və xəbərdar olduqları ilə yaşadıqları binaların məhəllələrindən mətbu nəşr yaradıblar,informasiya agentliyi, portal, internet televiziyası yaradıblar. 2-3 şairimizin adını çəkə biməyən, ömründə 2 kitab oxumayan, 1 şagird vərəqi esse yaza bilməyən bu cür “jurnalistlər “, “baş redaktorlar” auditoriya qarşısına necə çıxrlar, onlar bu auditoriyanı

necə maarifləndirəcək, hansı əxlaqi-mənəvi dəyərləri aşılayacaqlar? Sanki bu məmləkətin ictimai fikir mühiti hər tərəfdən açıq düzəngahdır, qorunmur, heç bir qalası, qülləsi yoxdur.

 

Ona görə də bir vaxt  səsini yavaşca  çıxardan,  gedib-gələndə başını aşağı salıb öz yoluyla gedən,   tanımadığı şəxslərin yanında geyiminə, oturuşuna-duruşuna  fikir verən  Azərbaycan qadını  bu gün ağlasığmaz  addımlar atır:   Yeni Yasamal yaşayış kompleksində ana iki azyaşlı övladı ilə birlikdə özünü beşinci mərtəbədən atır,  Bakıda Nizami rayonunun ərazisində 15 yaşlı  oğlanı döyə-döyə öldürürlər, qadın tanışını  bıçaqlayır, oğul anasını öldürür, qardaş bacısını qətlə yetirir və sair, yazası olsaq, sicilləmə bir siyahı yaranacaq.

  Hüquq-mühafizə orqanları, əlbəttə,  bütün baş vermişləri  araşdırıb hüquqi qiymətini verəcək. Amma nə qədər  hüquqi  tədbirlər görülsə də,   qanunu pozmuş şəxsləri həbs etsələr də, etdiyi əməlin   çəkisinə görə hansı formada cəzalandırsalar da,  belə halların  kökünün kəsiləcəyini gözləmək  sadəlövhlükdən başqa bir şey deyil.  Cəmiyyətin özünün bir hədəfi olmalııdr. Onun ədəbiyyatı, sənəti,  mətbuat və televiziyası əlaqələndirilmiş şəkildə bu hədəfə xidmət etməlidir.  Hər kəs    həmin hədəfə xidmət etməlidir. Gic-giç şəkillər, mövzular paylaşmaqdansa ( belə paylaşmalar var və onlar nəzərdə tutulur),  məzmunlu, ideyalı yazılarla  əxlaqi dəyərləri qorumaq və yaşatmaq lazımdır.

  Bəli, bu gün  kütləvi informasiya vasitələrində şou psixologiyası, kriminal  xəbərlər  üstünlük təşkil edir.  Bunlar cəmiyyətdə  ciddi rezonas  doğurur .  Bu rezonansın     cəmiyyətdəki  rəqslərini  nizamlamalı olan   bəzi  kütləvi informasiya  vasitələri , sosial şəbəkələr isə səbatsızlıq nümayiş etdirməkdədir.  Kim oldu danışır, kim oldu yazır. Qələm adamı, söz adamı  cəmiyyətə söz deməyəMirzə Səfər ( Ə.b.Haqverdiyev – “Mirzə Səfər”),     Vidadi( S.Vurğun- “Vaqif”),  İsfəndiyar kişi (İsa  Muğanna- “Tütək səsi” ) Həkim baba ( “Bir qalanın sirri”- film ) ,   Səkinə ana ( M.İbrahimov – “Böyük dayaq”) , Məlikə xanım (S.Rəhimov – “Mehman”),   Xatun ana ( S.Rəhimov – “Mehman”) , Usta Ramazan ( Mehdi Hüseyn – “Abşeron”), Lalə və Qüdrət İsmayılzadələr ( S.Rəhimov – “Abşeron”) , Mirzə Ruhullah ( N.Həsənzadə – “Natəvan”), Səttarzadə( Mir Cəlal –  “Açıq kitab”) kimi   yetərli qənaətləri olan  ağbirçəkləri, ixtiyar qocaları yox, əksər manşetləri  zəbt etmiş  şou nümayəndələrini tapıb gətirir.

Ağbirçəklər,  müdrik qocalar    hamısı  həyatla vidalaşıbmı, onların varisləri yoxdurmu?   

  İnsanlar bu qədər  narazılıq edir, iradlar bildirir,  amma üzdə olanlar da, ekran və manşetlərdə olanlar da  daha çox şou sənətçilərdir.

İllərlə televiziyada, mətbuatda çalışmış peşəkarlar heç bu qədər məşhur deyirlər. Uğurlu ailə taleyi olmayan, ailəsində həmişə razborka, məhkəmə çəkişmələri olan,  2-ci, 3-cü dəfə boşanan,  evlənən  kimsənin verdiyi öyüdün  təsiri, təpəri, urvatı olacaqmı?

  Hər kəs öz  peşəsinin dalınca getsin.  Axı bunların  buraxdıqları impulsları   normal beyinlər qəbul etmək istəmir.

      Kütləyə söz demək  savad istəyir, mütaliə istəyir, zəngin leksika istəyir, amma  bundan da əfzəl söz deyən adamın  zəngin   həyat təcrübəsi olmalıdır. Üz tutduğu auditoriyaya  nümunə ola biləcək reputasiyası olmalıdır. Yazımızın mövzusundan uzaqlaşa bilərik, odur ki,   dərinliyə vara bilmirəm. Bir hacımız  qadınların çimərlikdən istifadə etməsi ilə bağlı şəxsi təəssüratlarını bildirib. 

Təbii ki, bu qədər həssas  mövzu insanlar tərəfindən  eyni cürə qarşılana bilməzdi və qarşılanmayıb da… Üstündən  heç 2 saat  keçməmiş Elşad Miri  adlı  sigər bir ilahiyyatçı həmin  fikrə münasibət bildirib. Fikirlər haçalaşıb, ziddiyyət yaranıb. Hacının yaşını bilmirəm, Amma Eşad Mirinin 42 yaşı yar.  Hansı  tərəfin  mülahiəzələrini qəbul etməyə gəlincə isə,  qeyd etməliyəm ki,  Hacının fikirləri daha qəbulediləndir.

Hesab edirəm ki, Elçad Mirinin  bu mövzuda  verdiyi açıqlama yaşına uyğun deyil. İlahiyyatçı olmaq o demək deyil ki,    bu şəxs hər nə desə, doğrudur, ədalətlidir, halaldır. Çox yüksək  titulu olsa belə, titul  “Dədə”. “Ağsaqqal”,  “Ağbirçək” olmaq üçün şərt deyil. “Dədə”. “Ağsaqqal”,  “Ağbirçək” olmaq üçün gərək bu səviyyəyə  uzun bir yol gələsən.   Səsdən iti təyyarələrlə, sürət qatarlarla deyil, aram-aram, ahəstə-ahəstə gəlmək lazımdır.  25-30 yaşlı şəxs   aristokrat ola bilər,  intellekt ola bilər. Amma o, müdrik olmaq üçün ən azından daha 25-30 il də  yol keçməlidir.

Elşad Mirinin yazısını tirajlayanlar nə üçün  xalqın tanıyıb, səmimiyyətlə də qəbul etdiyi  yaşlı nümayəndələrindən, görkəmli kulturoloqlardan, incəsənət adamlarından  deyil, nəzəriyyəçi bir gəncdən soruşurlar.   Mən demirəm ki,  bunlar savadsızdır, əsla. Amma  belə  mövzular o qədər  ciddi, həssas məsələ olduğu üçün məsuliyyət tələb edir. Bu məsuliyyət ideoloji qayğılarımızı daşıyan mətbuatdan və televiziyadan da tələb olunur.   Ümumi fikir fonunda Elşad Miri də, daha başqaları da fikir  bildirə bilər. Amma  bu fikirləri   belə formatda cəmiyyətə    təqdim etmək doğru deyildi. Dədə Qorqud boylarında fikir vermisinizsə,

Dədə Qorqud boyların hamısında sonda gəlir, qopuz çalır, boy boylayır, soy soylayır,igidlərə ad verir, xeyir-dua ilə boyu qapayır. İndi yaxşı olardı ki, bütün müzakirələrdə, ziddiyyətlərdə millətin “Dədə” , “Baba” kimi tanıyıb qəbul etdiyi şəxslər gəlib fikir bildirəydi, məsələni doğru, düzzgün məcrasına yönəldəydilər. Təəssüf ki, hamı axtarıb tam əksi var onları manşetə çağırır, toy sənətçilərini qabağa çıxarır.

Görünür, belələri yalnız qalmaqal yaratmağa, reytinq uğuru qaznmağa xidmət edir.

İlahiyyatçı Hacı Təyyarın  Cebhe.info-ya qadınların toylardakı  və  çimərlikdəki geyimlərinə  münasibət bildirərkən  söylədiyi fikirlər   heç də  səssiz-küysüz ötüşmədi.. Hacının dediklərinin məzmunu bundan ibarətdir ki,   qadınlarla  kişilərin eyni  çimərlikdə   olması,  bu qədər açıq-saçıqlıq  dinimizə görə,  məkruhdur. Çimərlik tarixi boyunca bu məsələ müəyyən hüquq və etik çərçivələr hüdudlarında nizamlanıb.

Bəs niyə biz nizamlanmaq istəmirik, belə fikir irəli atanın yerini-göyünü güllələyirlər.

Digər bir ilahiyyatçı – Elşad Miri deyib ki, islamda qadınların çimərliyə getməsi ilə bağlı bir qadağa yoxdur. “Qeyrəti beldən aşağı görən insanların fikirlərinə açıqlama verməyin özü absurd bir yanaşma olar, biabırçılıqdır”. İlahiyyatçı daha sonra bildirib ki, “…Belə yanaşmalar, əlbəttə, insanları dindən uzaqlaşdırır. İnsanların bu günləri ateist və deist olmalarının səbəbi bu cür dar düşüncəli adamların din adı ilə danışıb, insanları dindən soyutmalarıdır”.

Əksinə, Elşad bəyin fikirləri  din  adına heç yanaşmır.

Hacı Təyyar  fikirlərini  bir başqa formada  ifadə edə bilərdi.  Amma onun narahatçılığı  topa  tutulmamalıdır.

  30-40 il bundan əvvəl  bu qədər  aşınmalar yox idi. Onda dinə bu qədər  meydan verilmirdi.   Amma aşınmalar da  bugünkü kimi deyildi.

Elşad Miri gərək bu mərəzin etiologiyasına  nüfuz edəydi.

 Bizdə söz demək, irad bildirmək  heç görmədim ki, yaxşı qəbul olunsun.  Tənqid olunan, fəaliyyətindən və ya fəaliyyətsizliyindən  narazılıq edilən kəs, təşkilat  həmin andan  açıq və ya gizli olaraq   tənqid edəni, narazılıq edəni hədəfə alacaq , fürsət düşsə lap atasını da yandıracaq. Onların “mübarizə üsulları” da  fəaliyyətləri kimi sağlam olmur.

    Kimə irad tuturlar,  dərhal   onun özünü  təqsirkar etməyə çalışır, şantajdan da  şəkinmirlər.

 Hacının söylədiyi məsələ  yeni deyil, yalnız ona məxsus deyil.  Cəmiyyətin  orta yaşdan yuxarı  kəsimi  eyni  cürə  fikirləşir. Bu kəsimə qədər olan hissə isə deyir ki,  Braziliyada, Los- Ancelesdə,  Almaniyada, Kubada   bizdən beşbetərdir, bəs niyə orda belə söhbət yoxdur?

Niyə kişi istədiyini edə bilsin, qadın yox və sair, və ilaxır.

İspaniyada, Fransada, Xorvatiyada, Portuqaliyada,  Yunanıstanda, Krımda, İtaliyada, Almaniyada nudistlərin də plyajları var. Bir 20-30 ildən sonra  buna da gedəkmi? Həmin ölkələrdə  bu söhbət ona görə olmur ki, oradakı  qadınlar   bizim qadınlar deyil.

  Repressiya illərində  xalq düşməni  elan edilmiş günahsız insanları güllədədilər, qadınlarını da   amansız sürgünlərə göndərdilər. Yük vaqonlarında yolboyu  nəzarətçilər  murder niyyətlərə düşürmüşlər. Əhməd Cavadın   qadını əvvəlcədən  paltarını qatarın tualetində  döşıməyə sürtümüş ki, heç bir alçaq ona yaxın gəlmək istəməsin.  Bizim Fərizə qızımızın    həyat yoldaşı İlham 20 Yanvar hadisələrində qatil  gülləsinə  tuş gəlir. Fərizə  də intihar edərək həyata vida edir. Təbii ki, o,   bird aha evlilik haqqında düşünməyəcəkdi. Amma İlhamdan sonra kimsə onun adını tutub bu qapıya adam göndərə bilməsin. Amma belə şeylər digər ölkələrdə heç bir  söz -söhbət yaratmır.  Sütlüklər   keflərinə gələndə  bir damın altında yaşayır, üstündən illər keçir,  övladları olur, nikahlarını indi kəsdirirlər. Və yaxud, 1-2 yaşayıb ayrılırlar hərə digər bir başqasını seçir, sonra bunlar yenidən  barışıb təkrar nikaha girirlər.  Amma bizdə   məhkəm ilə ayrılmış  ər  əvvəlki qadınına qısqanır, onu təqib edir.

   Avropa,  dünya istəyir ki,  Azərbaycanın bu dəyərlərini   heç edib,  öz səviyyələrinə  gətirsinlər.  Bizim hörmətli qadınlarımız   bunun fərqində olmalıdır. Biz o yeli seçsək,  ailə institunu  itirməyimiz  şəksizdir.  Bu qədər şiddətin, intiharların, xəyanətlərin  bir ciddi səbəbi də  Azərbaycan kişisinin etik görüşləri ilə bağlıdır, mühafizəkarlığıdır.   Bunu pis qəbul etməyin. Kişilərlə bağlı  əksarqumentlər gətirə  bilərsiniz.  Onda biz hər iki tərəf üçün faydalı ola biləcək ortanı tapa bilmərik.

       Hacı Təyyarın  fikirlərinin qrafik təsviri bir qədər yaxşı qəbul edilməsə də,  xoşniyyətlidir. Qadınlarımıza  həqarət, etimadsızlıq  saçmır.

Sivilizasiyalar irəli doğru inkişaf etdikcə, insanların sosial həyatlarındakı  həyat tərzi,adət və ənənələrin özü də mükəmməlləşməyə,daha fərqli formaya  dəyişilməyə meyilli olmuşdur. Məsələn, insanların  sağlamlığını mühafizə etməyə  yönəldilmiş  tədbirlər sistemidir ki, bunun   elmi adı sanitariyadır.  Rusiyanın ilk səhiyyə komissarı olmuş Nikolay Semaşko  deyib ki, sanitariya  mədəniyyəti olmadan, başqa  heç bir mədəniyyətdən danışmaq olmaz.

 İnsan cəmiyyətinin mövcud olması, davam etməsi , istər fiizki, istərsə də mənəvi  cəhətdən sağlam   və yetkin olması,  ilk növbədə, sanitariya-gigiyena qaydalarının  hansı  keyfiyyətdə olmasından  ciddi şəkildə asılıdır. 

Zərərli  vərdişlərdən uzaq olmaq,  hər gün idmanla məşğul olmaq,  sağlam qida, ətraf mühitin  təhlükəsizliy, bunlar hamısı sağlam həyat tərzi  zəruri şərtləridir.

Hər səhər yuxudan oyandıqda əlləri, üzü, boyunu və qulaqları soyuq su ilə yumaq,  dişləri  hər gün fırçalamaq, həftədə bir dəfədən az olmayaraq, yayda isə gündə iki dəfə duş qəbul etmək , əlləri tez-tez yumaq  və sair. 

 Bunun adı hamam mədəniyyətidir. Hamam mədəniyyətinin  tarixi haqqında   dəqiq məlumat olmasa da, ilk hamam nümunələrinin    Şərqə mənsub olması haqqında fikirlər var. Bəzi tarixi mənbələrə görə, hamam mədəniyyəti qədim şumerlərdən başlayıb. Şumer kralı Bilqamus  onun üçün hazırlanmış  məxsusi bir yerdə su ilə yaxalanmasına bəzi mənbələrdə olan məlumatlar bunu təsdiq edir.

  Bəzi mənbələr , hətta dəniz hamamlarının  13-cü əsrdən  mövcud olduğunu  göstərir.

Məşhur səyyah, coğrafiyaşünas, tarixçi, etnoqraf, şair olmuş Övliya Çələbinin məşhur “Səyahətnamə” əsəri  dəniz hamamlarının tarixinə işıq tutur.  Əsərə görə, hamamların tarixi  17-ci əsrə gedib çıxır, amma  onun  istifadəsi  yalnız 19-cu əsrin ortalarında qərbləşmənin təsiri ilə  mümkün olmuşdur.

XIX əsrin ortalarına qədər  dənizə gimək həvəsində olan  yetkin kişilər,   oğlan və qızlar evlərinə yaxın olmayan  yerləri seçmiş və rəngarəng və naxışlı geyimlə suya atılırmışlar. Divan ədəbiyytında  dənizə girmiş gözəllər üçün yazılmış romantik təsvirlər yer almaqdadır.

Övlya Çələbi  həmin lövhələrdən birini belə təsvir etmişdri:

 “Niçe bin dilberan mahı  Temmuzda  deryada çimerler. Mukaşşar  badam ( kabuğu soyulmuş badem) gül pembe misal vücudi nazenin nilgün(kırmızı) ibrişim futalara(peştemallara) sarup mahiler (balıklar) gibi qavvaslık ederler (denize dolarlar)”  və sair .

Zaman etibarı ilə   bu hamamlar uzaq əslərə təsadüf etsələr də,  bu hamamlar üçün yerlərin seçilməsi, təşkili, istifadə qaydaları və qadağalar  indiki həssas məsələnin   o dövrlərdə   diqqət mərkəzində olduğunu göstərir.

 Şəkillərdən  göründüyü kimi, dəniz hamamları  suya davamlı taxta yığınlar üzərində qurulmuş və arakəsmələrlə  ayrılmış tikililər idi.  Bu tikililər dayaqlar üzərindəki körpü ilə sahilə bağlanırdı. Dəniz hamamları kişi və qadınların ayrı-ayrılıqda istifadəsi, nizam-intizamlı davranış və məkanlaşdırılmış sosial nəzarət əsasında ciddi nəzarət edilən ərazilər idi.  Buraya daha çox üzməyə  deyil, dəniz vannası qəbul etmək üçün gəlirdilər.

 Ayrıca  soyunub-geyinmə otaqları  vardı. Kişi və qadın hamamları arasında elə bir məsafə var idi ki, səslər digərindən eşidilmirdi.

Qaydaya görə, kişi hamamlarında göbəkdən dizə qədər  şortik  və dəsmallardan istifadə edilir, arzu edənlər  öz kostyumlarını da gətirə bilirdilər. Qadın geyimləri gecə paltarı kimi boğazdan topuğa qədər uzanan uzun köynək və ya koftadan və ən qısası diz qapağının altına çata bilən uzun şalvardan ibarət idi.

1920-ci illərdən başlayaraq dəniz hamamı və mədəniyyətinin yerini çimərlik strukturları və çimərlik mədəniyyəti tutdu.

Dəniz hamamından çimərliyə keçid inqilabi idi.

Dəniz hamamından çimərliklərə keçid zaman və məkan baxımından heç bir   çətinlik də yaratmırdı.

Rus inqilabı zamanı ölkələrindən qaçan  keçmiş ağqvardiyaçılar  qardaş Türkiyədə də insanların dənizlə görüşməsinə imkan yaradan çimərlik vərdişləri gətirmiş və tədricən dəniz hamamları öz yerlərini kişi və qadınların birlikdə üzə biləcəyi çimərliklərə  təslim etmişdir.

Bu yerdə onu da qeyd etməyi zəruri  hesab edirik ki, çimərliklər  elə yaranışından insanlar tərəfindən istirahət, çimmək və Günəş, qum  vannaları qəbul etmək  üçün düşünülüb.

Azərbaycanda isə dəniz hamamlarının  olması haqqında  məlumatlara rast  gəlinmədisə də,

 Bakının çimərlikləri   nəinki Azərbaycanda, dünyada belə məşhurdur. Hər il başqa ölkələrdən  Bakı çimərliklərinin Günəş və qum vannalarını qəbul etmək üçün  minlərlə turist  gəlir.   Fikrimizcə, özümüz də  islam ölkəsi olduğumuz unutmamalı,  ölkəmizə xoş məramla gələn turistlərə və qonaqlara da  bu xalqın əxlaq ölçülərini, adət-ənənələrini qəbul etməyi öyrətməliyik.  

Azərbaycanda  hələ bir neçə il bundan əvvəl  qadınlar üçün ayrıca çimərliklərin  açılacağı haqqında  söhbətlər dolaşırdı.  

   O vaxt  daha bir tanınmış ilahiyyatçımız –   Hacı Şahin Həsənli də  bu barədə  münasibət bildirmişdi:

“..Əgər dindar bir xanım hicablı formada dənizə girib çimirsə və onun islanmış paltarda olan naməhrəm yerləri kişilərin diqqətini çəkirsə, bu dini baxımdan günah və haramdır. Ümumiyyətlə qadınla kişinin birgə dənizdə çimməsi günahdır”   (Bax: http://ahlibeyt.az/news/a-3567.html).

Tanınmış ilahiyyatçı deyir ki, dinə görə, hicablı qadının dəniz kənarına getməsi günah deyil. Lakin nəzərə alsaq ki, orada çılpaq kişilər var, onda bu bəyənilmir: “Bu baxımdan Bakıdakı çimərliklərin heç birində hicablı xanımlar rahat istirahət edə bilməzlər. Yaxşı olardı ki, qadınlar üçün xüsusi ərazilər ayrılsın. Həmin çimərliklərdə hicablı qadınlar istirahət edə bilərlər”.

 Haçı Şahin Həsənlinin fikirləri xoşməramlıdır. Məncə, məhrum etməkdənsə, bu xalqın dini, etik görüşlərinə   zərər vurmayacaq  qaydalar çərçivəsində belə çimərliklərin yaradılması  daha gözəl olardı. 

 Qeyd: Yazıda mənbə kimi “Türkiyə Diyanət Vəqfi İslam Ensiklopediyasının materiallarından və  geoqle üzərindən  hamı üçün açıq mənbələrdən istifadə edilmişdir.