“ Ana və Uşaq"

Yaxın 30 ildə dünyada su probleminin ciddi ölçülərə çatacağı təxmin edilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, 2 milyard insan çirkli sudan içməli su kimi istifadə etmək məcburiyyətindədir. 2030-cu ilə qədər 700 milyon insanın su qıtlığı səbəbindən öz bölgələrindən miqrasiya etməsi gözlənilir.

İqlim dəyişikliyi, sənayeləşmə və əhalinin artımı bütün dünyada su ehtiyatlarının  tükənməsi ilə müşayiət olunur.

Yer kürəsinin 70 faizi sudan ibarət olsa da, şirin suyun nisbəti cəmi 2,5 faiz civarındadır. 2025-ci ilə qədər dünya əhalisinin yarısının kifayət qədər su ehtiyatı olmayan ərazilərdə yaşayacağı təxmin edilir.

Aparılan araşdırmalara görə, dünyada 2,1 milyard insanın təmiz su imkanından məhrum olduğu halda, dünya suyunun təxminən 70 faizi  kənd təsərrüfatı məqsədi ilə istifadə olunur. Bu isə  sudan  düzgün və səmərəli istifadə üçün yeni həllər  tapılmasını zəruri edir.

Dünyanın suya tələbatının 2050-ci ilə qədər yüzdə 55 artması gözlənildiyi halda, bu tarixin əhali artımı, qlobal istiləşmə və yanlış kənd təsərrüfatı  idarəçiliyi də  diqqətdən qaçmamalıdır.

Yer üzündə nə qədər su var?

Yerin 70 faizini təşkil edən su təxminən 1 milyard 386 milyon kub kilometrə bərabərdir. Buna baxmayaraq, su problemi bütün dünyada böyük problemdir. Haradan?

Dünyadakı suyun yalnız 2,5%-i şirin su kimi istifadə edilə bilər. 97,5 faizini təşkil edən duzlu su, təəssüf ki, insanların istifadəsi üçün uyğun deyil.

Şirin suyun 70%-i kənd təsərrüfatında istifadə olunur. Bu göstəricinin böyük olması, əhalinin sayının artması, elektrik enerjisi istehsalında şirin sudan  istifadə  su problemində ciddi rol oynayır.

NASA, Amerika Kosmos və Aviasiya Administrasiyasının araşdırmasına görə, dünyada şirin su istehlakı bu resursların bərpası prosesindən daha sürətli işləyir.

Dünyanın 37 ən böyük sulu təbəqəsindən (çınqıl və qumla dolu yeraltı su hövzələri) 21-i daralır. Hindistanın Qanq çayı hövzəsində əhali artımı və suvarma nəticəsində yeraltı suların səviyyəsi ildə 6,31 sm azalır.

NASA su alimi Cey Famiqliettiyə görə, dünyanın hər yerində suyun səviyyəsi aşağı düşür. Su ehtiyatları əbədi qalmayacaq.

Köhnə göl yataqları üzərində qurulan Mexiko şəhəri bəzi ərazilərdə ildə 22 sm çökür. Çünki şəhər suyu yeraltı su hövzəsindən çəkilir. Şəhər suyunun 40%-i xaricdən gətirilir. Səlahiyyətlilər su problemini leysan yağışlar, daşqınlar və sürətli axın, ardınca uzun müddət davam edən quraqlıq ilə əlaqələndirirlər.

Duzlu suyu təmizləmək mümkündürmü?

Mütəxəssislər  dünyada şirin suyun azalması və ya yox olması halında ən çox ehtimal edilən “duzlu suyun təmizlənməsi” məsələsinin müxtəlif ölçülərdə bir çox zərərləri olduğu qənaətindədir.

Duzlu suyu təmizləmək və insan orqanizminə uyğunlaşdırmaq üçün düzgün üsul kimi qəbul edilsə də, çox baha başa gəlir və ekoloji sistemə böyük ziyan vura bilər.

Tulu suyunun təmizlənməsi zamanı sərf olunacaq enerjinin karbondan ayrılacağı və bunun dolayısı ilə fərqli qlobal ölçü qazanacağı iddia edilir. Çünki duzlu suyun duzsuzlaşdırılması  özü ekoloji sistemə zərər verə bilər.

Dünyada suyun paylanması necə formalaşıb?

Dünya su ehtiyatlarının 97,2%-i okeanlar, 2,15%-i buzlaqlar, 0,26%-i yeraltı sular, 0,009%-i şirin sulu göllər, 0,008%-i qapalı dənizlər, 0,005%-i torpaqdakı rütubətdir.0,001%-i atmosferdəki su və 0,0000 % axınlardan ibarətdir.   Yaranmış vəziyyətdə ən ciddi problem  budur ki, şirin su bütün bölgələrdə bərabər paylanmır.

Hər bir regionun özü üçün kifayət qədər suya malik olmasına baxmayaraq, şirin su ehtiyatları dünyada bərabər paylanmayıb. Bu o deməkdir ki, şirin su ehtiyatları qitələr, regionlar və hətta ölkə daxilində dəyişir.

Amerika qitəsində şirin su ehtiyatlarının 46 faizi var.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, Amerika dünyanın illik bərpa olunan şirin su ehtiyatlarının 46 faizi ilə su baxımından dünyanın ən zəngin qitələrindən biridir. Qitədə adambaşına düşən bərpa olunan şirin su ehtiyatları gündə orta hesabla 55.500 litr təşkil edir.

Şirin su baxımından ən kasıb ölkə isə  Okeaniyadır.

Digər tərəfdən Okeaniya, illik bərpa olunan şirin su ehtiyatlarının yalnız 2%-i ilə dünyanın ən quraq qitələrindən biridir. Lakin əhalinin aşağı sıxlığına görə, adambaşına düşən şirin suyun miqdarı bir çox regionları qabaqlayır.

Gündə 7750 litrlə adambaşına düşən bərpa olunan şirin su ehtiyatlarının miqdarına görə Asiya ən aşağı regionlardan biridir.

Şimali Afrikada adambaşına gündəlik bərpa olunan şirin su ehtiyatı 750 litr olduğu halda, Ərəbistan yarımadasında bu rəqəm 230 litrdir.Küveyt gündə 16 litrlə adambaşına düşən ən az bərpa olunan şirin su ehtiyatına malikdir.

Bu gün  dünyanın müxtəlif yerlərində milyardlarla insanın evlərində və iş yerlərində təmiz və təhlükəsiz suya təminatları, yolu yoxdur. Məktəblərdə də problem var. Bir çox beynəlxalq təşkilatlar qeyd edir ki, qadınlar, uşaqlar, yerli əhali və qaçqınlar kimi əlverişsiz qrupların hələ də təmiz su ilə təminatı məhduddur.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, dünyada 2,1 milyard insanın evində təmiz su yoxdur. Bu insanların 844 milyonu əsas içməli su ehtiyaclarını ödəməkdə çətinlik çəkdiyi halda, əksəriyyəti Saharaaltı Afrikada yaşayan 263 milyon insan krandan su almaq üçün yarım saat gözləməli olur. Digər tərəfdən, 159 milyon insan su ehtiyacını səth sularından qarşılayır.

UNICEF-in məlumatına görə, dünyada hər dörd ibtidai məktəbdən birinin təmiz içməli suya çıxışı yoxdur. Bundan əlavə, hər gün 5 yaşa qədər 700-dən çox uşaq qeyri-gigiyenik sudan yaranan ishaldan ölür.

ÜST bildirir ki, dünyada təmiz və təhlükəsiz suya çıxışı olmayan insanların 80 faizi kənd yerlərində yaşayır. Digər tərəfdən, varlılar su almaq üçün daha az, kasıblar isə eyni xidməti almaq üçün daha çox pul ödəməlidirlər.

FAO-nun məlumatlarına görə, inkişaf etmiş ölkələrdə məişət ehtiyacları üçün adambaşına gündə 800 litrə qədər su istehlak edildiyi halda, inkişaf etməmiş ölkələrdə bu nisbət 10-a enir.  Təbii ki, dünya alimlərinin birgə səyləri ilə  problemin   həll yolları axtarılır.

Kənd təsərrüfatında səmərəli suvarmanın   mövcud problemin həllində böyük əhəmiyyəti var.  Odur ki, əkinçilik ərazilərində suvarma üçün təsirli və daimi həll yolu gətirmək tövsiyə olunur.

Təmiz suya çıxış 21-ci əsrdə bəşəriyyətin ən vacib ümumi problemlərindən biridir.

Dünyada suyun 70%-i kənd təsərrüfatında, 20%-i sənayedə, 10%-i isə məişətdə istifadə olunur. Dünyada suyun təxminən 70%-nin kənd təsərrüfatında istehlak edilməsi bu sahədə düzgün və səmərəli istifadənin əhəmiyyətini artırır.

FAO-nun məlumatları göstərir ki, 2030-cu ilə qədər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə suvarılan ərazilər 34 faiz artacaq.

Suvarma üsullarının təkmilləşdirilməsi və təkmilləşdirilməsi nəticəsində kənd təsərrüfatının suvarılmasında istifadə olunan suyun miqdarının yalnız 14 faiz arta biləcəyinə diqqət çəkən FAO, səmərəli, təsirli və davamlı suvarma üsullarına diqqət çəkir.

Qeyd: Yazı tərcümə ilə təqdim olunur.