“ Ana və Uşaq"

Deyirlər, çox azdır yüz il, əlli il,

İnsana bir ömür kifayət deyil.

Hələ isitməmiş öz yerimizi

Ölüm cəllad olub haqlayır bizi…

 Bu haqlamaq  da insan ömrününü sonuynda  olsaydı, nə vardı ki. Onsuz da insan oğlunun taleyinə yazılıb ki, o,  bir gün doğulur,  yerimək öyrənir, danışmaq öyrənir, bağçaya, məktəbə gedir, ali məktəb  bitirir,  sahib olduğu peşə-ixtisasa üzrə işləyir…

Bu vaxt axarında  sevir də, ailə qurub ata, ana   da  olur. Dünyaya övladlar  gətirir… Sonra oğluna toy edir, qızını  gəlin köçürür… Bir arzusuna çatdımı, digəri baş qaldırır. İndi  də baba olmaq  həsrəti ilə  irəli qaçır. Allahdan nə arzulamışdı  qisməti də olur. Ömrünün ixtiyar çağlarlnı nəvəsi ilə  keçirir və günlərin birində həyatdan köçəndə  ah-uf da  etmir.

  Amma   hələ beşikdəki körpələrin,  məktəbli  uşaqların, alagöz bir qızın şirin vüsalına qovuşmadan  dünyadan həsrətli köçən  gənclərin  həyatlarının vaxtından tez qırılması  nəinki onların yaxınlarının, eləcə də   kökündə ürək gəzdirən hər bir insan  övladının  ürəyini paramparça edir. Belə vaxtsız  ölüm  təbii sayıla bilməz axı. Lap 70-80 yaşında  “10 cavana dəyən”  yaşlı insanlarımız var,  gümrah və  şən.  Bir novcavanımızı  itirmək istdiyimiz kimi,  kimdir sappasağlam atasının,  babasının vaxtsız ölümün qurban olmasını  həyat qanunu kimi qəbul  edən.

İnsan həyatına son qoyan  ölümlər  bir çox səbəblərdən qaynaqlana bilər:  radioaktiv çirklənmələrdən, kommunal sistemlərdə baş vermiş  qəzalardan, dəm qazından zəhərlənmələrdıən, yanğın, partlayış və  yol qəzalarından, şüalanma  və sairlərdən. Bunlar texnogen mənşəli qəzalar kimi təsnif edilir.

Bir də var insanların nəzarətindən xeyli və ya tamamilə kənarda baş verən, can və mal itkisinə səbəb ola bilən genişmiqyaslı təhlükə və hadisələr ki, bunu təbii fəlakətlər kimi təsnif edirlər.

Təbii fəlakətlərin növləri: zəlzələ, uçqun,    torpağın mayeləşməsi, vulkan püskürmələri, , sürüşmə, sunami,  daşqın, fırtına, tufan, qasırğa, tornado, meteor yağışı və sairləri.

1. 23 yanvar 1556-cı ildə Çində baş vermiş Şensi zəlzələsi zamanı 830,000 insan yeraltı təkanların qurbanı olmuşdur.

2.1887-ci ildə  Sarı  çay selində baş vermiş  daşqın zamanı  2 milyona yaxın insanın   amansız  suların qurbanı olduğu təxmin edilir.

3. 1902-ci il  yanvar ayının 31-də gündüz saat 12 -də Şamaxı şəhərində   baş vermiş sonuncu təbii fəlakət zamanı bu antik şəhər tamamilə dağılıb, torpağın dərin qatlarına gömülüb. Məlumatlara görə,  zəlzələ zamanı şəhərin 2.000 nəfərdən artıq sakini həlak olub, minlərlə insan yaralanıb, 20.000 nəfərədək əhali evsiz-eşiksiz qalıb, 4 min yaşayış evi, 8 qədim məscid, iki kəlisa, 10-dan artıq mədrəsə, 40 qədim şərq hamamıvə  sair tikililər  dağılaraq yerlə yeksan olub

4.   1931-ci ilin noyabrında  Çində  baş vermiş daşqınlar  nəticəsində 1.000.000–2,500,000 arasında  insan  həyatını itirmişdir.

5.   13 noyabr 1970-ci ildə    Şərqi Pakistanda (indiki Banqladeş) Bhola qasırğası zamanı 500 000 insan  həlak olmuşdur.

6.   Türkiyə 1900-cü ildən son  təbii fəlakətə qədər 130  zəlzələ hadisəsi baş vermişdir.  Bəlkə də  təbiətin belə amansız  zərbəsinə  dünyada Türkiyə qədər məruz qalan ölkə yoxdur.      2023-cü il    fevralın 6-da yerli vaxtla saat 04:17-də Türkiyənin Kahramanmaraş vilayətinin Pazarcık rayonunda 7,7 bal, saat 13:24-də isə Elbistan rayonunda 7,6 bal gücündə iki zəlzələ baş verib. Dərinliyi 7 kilometr olan zəlzələ 10 vilayətdə ciddi dağıntılara səbəb olub. Bu hadisə Türkiyədə 1939-cu ildən bəri qeydə alınan ən güclü zəlzələ kimi tarixə düşüb.   Son məlumatlara görə  zəlzələ qurbanlarının sayı 42 310  nəfərə çatıb.  Zəlzələ nəticəsində ümumilikdə 12 141 bina və 66 058 qeyri-yaşayış sahəsi dağılıb və ya ağır zərər görmüş vəziyyətdədir. 1,3 milyona yaxın insan ev-eşiyindən olub. Kütləvi nformasiya vasitələrində zəlzələdən zərər çəkmiş əyalətlərdə 287 nöqtədə çadır şəhərciyinin yaradıldığını və 329 min 382 çadırın quraşdırılmasının tamamlandığını açıqladı. AFAD-dan  mətbuata versiyi  məlumata görə,

ilk mərhələdə 100 min konteyner quraşdırılmışdır. 

Faciənin ilk günündən televiziya   görüntüləri  ilə qardaş Türkiyəyə köməyə gedən ölkələrin   böyük dəstəyini   diqqətlə izlədik. Təbii ki, Azərbaycan xalqı  bu faciədə  Türkiyənin yanında daha çox  oldu və indi də bir yerdədir.

 Biz inanırıq ki,  qüdrətli Türk xalqı  sayın Ərdoğanın rəhbərliyi ilə zəlzələnin nəticələrini  öz hünərli əməkləri aradan qaldıracaq, yaralı qardaş və bacılarımız  tezliklə sağlam həyata, sıralarımıza qayıdacaqlar.  Bununla belə, zəlzələnin   nəticələrini bizi   ciddi dərs almağa, müəyyən qabaqlayıcı tədbirlər görməyi, hadisələrə olandan sonra  deyil, olmazdan əvvəl nüfuz etməyi tələb edir. Məsələn,  bu gün küçədə 100 adamdan  zəlzələ  və yaxud digər  təbi, yaxud texnogen qəza  zamanı  nə etmək lazım gəldiyini soruşsaq,  məyusedici cavablar alacağıq.   Halbuki, ailə də,  məktəb də, cəmiyyətdə bu   istiqamətdə   sistemli iş aparmalıdır. Kütləvi informasiya vasitələri hər  zaman insanlara belə məqamlarda nə etmək lazım gəldiyini öyrətməlidir. 

Türkiyədə sonuncu zəlzələ insanları yuxuda ikən  haqlamışdı. İnsanların həyqatlarını itirməsinin  ciddi bir  səbəbi bu amil olub. Digər  bir ciddi səbəb də  insanların ekstremal hallara  əvvəlcədən müdafiə tədbirləri görməməsi ilə əlaqədardır. Türkiyə   həssas seysmoloji zona olduğu üçün  burada  belə təhlükələrə  hər zaman  hazır olmaq  tələb olunur.  Bəlkə də   həyatını    itirmiş bacı və qardaşlarımızın  zəruri müsafiə vasitələri olsaydı, dağınrılar altında  həyat uğrunda daha çox mücadilə edə bilərdilər.

Ekspertlərin  zəlzələ dağıntıları altında insanaların  sağ qalma ehtimalları haqqında  fikirlərinə görə, fəlakətdən keçən  24 saat ərzində  bu insanların əksəriyyətini xilas etmək olar.  Amma Türkiyədəki zəlzələdə bu müddətdən  də dəfələrlə  sonra sağ çıxarılmış  insanlar oldu, hətta  onların arasında uşaqlar da var idi.

Ekspertlər bunun bir neçə amillə bağlı olduğunu deyirlər. Qəza zamanı yer, hava və suya çıxış, iqlim, hava şəraiti, dağıntı altında olan insanın fiziki və psixoloji durumu kimi amillər sağ qalmağa təsir göstərir.Eyni zamanda  fəlakət anında  düzgün seçilmiş yer dağıntılar altında qalmış    adamın  qorunma və havaya çıxışını təmin edə bilər ki, bu da  onun  dağıntılar altında  daha artıq  davam gətirməsinə kömək edəcək. Daha ciddi məsələlərdən biri də  sağ qalmaq üçün   suyun olmasıdır.  Bəzi hesablamalara görə, insanlar su olmadan üç-yeddi gün yaşaya bilər.Hər bir yetkin insan gündə 1,2 litr su itirir. Sidik, tənəffüs, su buxarı və tərləmə yolu ilə. İnsan 8 litrdən çox su itirdikdə ağır xəstələnir.

  Daha yaxşı olar ki,   hər ailədə  hər kəsin    zəlzələ üçün  xüsusi hazırlanmış çantası olsun.

 Hadisə anında bu çanta   da yanınızda olsa,  bir həyat dəstəyinə sahibsiniz deməkdir. 

Zəlzələ çantaları istər  zəlzələ  anında, istərsə də zəlzələdən sonra   çöldə keçirdiyiniz ilk anlardan sizin, sevdikləriniz və ya digər zəlzələ qurbanları üçün çox faydalı ola bilər.

Bəs  zəlzələ çantasında  hansı materiallar olmalıdır?

• Tərkibində yüksək kalorili, vitamin və karbohidrat olan, su itkisinin qarşısını alan və davamlı (tez xarab olmayan) qidalar (Konservlər, quru meyvələr, tahin-bəkməz, meyvə şirəsi və s.)
• Su – adambaşına 4 litr içməli su.

Vacib sənədlərin surətləri

• Şəxsiyyət vəsiqələri (şəxsiyyət vəsiqəsi, sürücülük vəsiqəsi və s.)
• Mülkiyyət sənədi, sığorta, lisenziya sənədləri
• Diplomlar
• Pasport, bank pul kisəsi və s.
• Digər (heyvan sağlamlıq kartı və s.)

Paltar

• Alt paltarı
• corab
• Yağış paltarı
• İqlim şəraitinə uyğun geyim

Gigiyena materialları

• Sabun və dezinfeksiyaedici maddələr
• Diş fırçası və pastası
• Nəm salfetlər
• Tualet kağızı
• Sanitariya dəsti
• Digər materiallar

İlk yardım dəsti

• Yataq çantası və ya yorğan
• Cib bıçağı, fit, kiçik qayçı
• Kağız, qələm
•  Telefon
• Batareya ilə işləyən radio, fənər və ehtiyat batareyalar (davamlı/uzun ömürlü batareyalar seçilməlidir)

Qeyd: Əl fənəri və səsli fit xilasedicilərin sizin yerinizi bilməsi və səsinizi eşitməsi üçün bunu əsla unutmayın.

Bununla işığı və fit səsini xəbərdaredici, çağırış “parolları” olaraq  xilasetmə əməkdaşlarına  ötürəcəksiniz. Fənər  seçərkən batareyalarla işləyənlərə üstünlük vermək gərəkdir.

Zəlzələ çantasını 6 ayda bir dəfə kontrol etmək və son istifadə tarixi yaxınlaşan məhsulları yeniləməlisiniz.

Zəlzələ çantasını hər kəsin bildiyi asan və çıxış qapısına yaxın bir yerdə qoymalısınız.

Yaşam sahənizlə yanaşı, avtomobiliniz varsa, onun içində və iş yerinizdə də bir yedək çantanızın olması gərəkdir.

Bunların içində davamlı içməli olduğunuz dərman və əlaclar varsa, onları da mütləq yerləşdirməlisiniz.

  Bütün insanlığın zata-baladan uzaq olması diləyi ilə