“ Ana və Uşaq"

Riyaziyyatda öyrədilən ilk qaydalardan biri budur: “Alma və armud  cəmlənə bilməz !” Rasional baxsaq, fərqli dəyərlər bir araya gələndə bərabərlik yaratmır. Amma gəlin düşünək, almanı sevən armud, armudu sevən alma ola bilməzdimi?

Evlilikdə harmoniya son dərəcə vacib məsələdir. Ancaq xarakter fərqləri kimi amillər həyat yoldaşlarına uyğunlaşma baxımından böyük maneə yarada bilər. Cütlüklər arasındakı fərqlər evliliyin ilk günlərində daha əyləncəli və maraqlı görünür ki, bu da bir-birini tanıma prosesi olaraq təyin olunur və bu, hətta bir-birini cəlb edən əksliklər kimi şərh edilir. Bəzi insanlar həyat yoldaşları ilə aralarındakı fərqlərin evliliklərinə rəng qatdığını da düşünürlər. Amma uzun müddətdə cütlüklər ortaq nöqtələrdə razılaşa bilmədikdə, bu fərqlər polifoniya və rəngarəngliyə deyil, sonsuz inadkarlığa səbəb ola bilər. Zamanla bu inadkarlıqlar emosional çatışmazlıqlara, fikir ayrılıqlarına, qarşılıqlı münaqişələrə və bir çox başqa problemlərə çevrilir və evdə öz yerini tutur.

Əks qütblər niyə bir-birini sevir?

Evlilik qərarı verərkən fərqli xarakterlərin bir-birinə təsir etdiyi deyilir. “Niyə insan başqasını sevir və onunla evlənmək istəyir? Transpersonal İnstitutundan Psixoloq Sümeyra Sərttürk deyir:   “İnsanları bir-birinə yaxınlaşdıran bəzi dinamikalar var. İnsan ya ona bənzədiyinə, ya da özünə bənzəməyən, maraqlandığı və ya cəlb etdiyi biri olduğu üçün, ya da ehtiyac duyduğu duyğu tapdığı üçün başqa bir insana emosional yaxınlıq qurur. Özünə bənzəyib-oxşamamaq dinamikasından asılı olmayaraq inkişaf edən sonuncu ehtimal daha çox üstünlük təşkil edir. İnsanlar bu dinamikalar vasitəsilə bir-biri ilə dialoq qurur və hər kəs əslində özünü reallaşdırmaq istəyir. Çünki biz həmsöhbətlərimizi necə qəbul ediriksə, elə qəbul edirik. Məsələn, biz sevinsək hamı sevinər, kədərlənsək hamı kədərlənir. “Bu vəziyyət psixi və eqoik vəziyyəti simvollaşdırır.”

Fərqli personajların bir-birinə cazibəsi hər bir insan üçün sahib olmadığı şeylərə cəlb olunma sahəsi ola bilər. Məsələn, çox səliqəsiz bir insan təşkilatlanmış birinə heyran ola bilər və ya çox kövrək bir insanın güclü birinə ehtiyacı ola bilər. Bu emosional mexanizm , hətta bizi özümüzün tam əksi olan birinə yönəldə bilər. Məsələn, macəraçı təbiətini həyat yoldaşının sakitliyi ilə tarazlaşdırdığını düşünən Uğur bəyin fikir ayrılıqları ilə bağlı mühüm təfərrüatlar var: “Həyat yoldaşım, ümumiyyətlə,  sakit, ləyaqətli və düşüncəli bir insandır. Mən onunla müqayisədə həddindən artıq ekstravaqant, həyəcanlı və macəraçı ola bilərəm. Məsələn, həftə sonları dostlarımla səyahətə çıxmaq kimi  idman növlərindən həzz alıram. Həyat yoldaşım isə buna çox da həvəsli deyil və hətta bunu çox təhlükəli hesab edir və narahat edir. Aramızda fikir ayrılıqları olur, amma ümumilikdə onun mənə hörmət etdiyini bilirəm. Düşünürəm ki, həyat yoldaşları arasında bir qədər balans olmalıdır. “Həyat yoldaşımın sakitliyi mənə güvən verir, düşünürəm ki, onun mənə nəzarət etməsi, arabir “dur” deməsi zəruridir”.

“Mənim üçün, yoxsa bizim üçün”?

Evliliyin ilk illərində cütlüklərin mübahisələri “sənin” və “mənim” deyişməsi  ətrafında gedir. “Mənim üçün deyil, hər şeyə rəğmən birlikdəyik” fikrinin xarakter fərqliliyinə əsaslanan problemlərin həlli olduğunu bildirən Sümeyra Sərttürk bu  barədə deyir: “İnsan münasibətlərində ümumiləşdirmələr aparmaq düz və sadə bir işdir.   Şəxsən biz insan özünü (eqo) nəzərə alaraq buna baxmaq lazımdır. Qədim ənənədə qəbul edilən temperament quruluşu hər bir insanda üç mərkəzdən təsirlənir. Bunlar  cinsi  meyil, və psixoloji  tarazlıqdır ki, insanlarda həyatlarını davam etdirməyə stimul,  güc-qüdrət  verən üç əsas qüvvə kimi qəbul edilir. İnsanlar arasında fərqlər insanın öz daxilində, bu üç mərkəzin təsiri altında hiss etdiyi ehtiyaclardan yaranır. Məsələn, bir insan emosiya mərkəzlidir və buna uyğun bir quruluşa sahib olmağa meyllidir və ya əksinə, daha çox fiziki mərkəzli müdafiəyə ehtiyacı var. Bu vəziyyətdən asılı olaraq dəyişir. Biz bunu belə qiymətləndiririk: ki,  insanlar kiməsə görə hərəkət edirlər, yoxsa bir-birinə rəğmən?  Buna baxmaq lazımdır.

Yeni ailə quran Zeynəb xanım çox duyğusal və həssas bir insan olduğunu izah edərək, “Bəzən ən xırda şeyə belə həssas ola bilirəm. Həyat yoldaşım isə mənim əsəbiliyimə qarşı daha sakit və mülayimdir. Məsələn, incik bir halımda qarşılaşdığımda daha  rasional qərar verməyimi istəyir, acıqlı başla reaksiyalar verməyimə mane olur. Axı evlilikdə cütlüklər bir-birlərini zamanla tanıyırlar. O əsəbiləşəndə ​​mən susuram,  mən əsəbiləşəndə o.   Biz bunu xarakterlərimizə güzəştə getmək kimi görməməliyik. Axı biz eyni evdəyik.  Biz narahat mühitdə olmaqdansa, orta yol taparaq xoşbəxt olmağı üstün tutmalıyıq.

Xarakter fərqlərində üstün və ya tabe olan  statusu yoxdur. Heç kim mükəmməl ola bilmədiyi üçün heç kimin “mənim xarakterim daha yaxşıdır, sən özünü mənə görə formalaşdırmalısan” deməyə haqqı  yoxdur. Ona görə də məsələ bir tərəfin həqiqətinə görə deyil, hər iki tərəfin xoşbəxtliyinə görə formalaşmalıdır. Başqa sözlə, bu, fərqlərə baxmayaraq, ortaq dil tapmaq deməkdir.

Xarakterlərin dəyişməsi mümkün olmasa da, həyat yoldaşlarının bir-birinin əxlaqından təsirlənməsi mümkündür.   Əgər “həyat yoldaşımızla ona uyğun davranmaq” ifadəsi “ona layiq olduğu kimi davranmaq” kimi tərcümə olunursa, beynimizdə ciddi problem var. Belə bir vəziyyətdə davakar həyat yoldaşının sakit həyat yoldaşını aqressiv etməsi mümkündür. Buna görə də, xarakterimizi qorumalı olduğumuz bir sahədən danışırıqsa, bu,  doğru yanaşmadır. Qarşı tərəfin bütün təxribatlarına rəğmən sakitliyimizi qoruyub saxlamaq bizim mövqeyimizin necə olması lazım olduğuna bariz nümunədir.

Zamanla dəyişməz, əksinə xroniki olar 

Həyat yoldaşları arasında ən ciddi yanlış təsəvvürlərdən biri vərdişlərin zamanla dəyişəcəyinə inanmalarıdır. Evlənməzdən əvvəl bir çox problemli davranışlar, “Evlənəndən sonra dəyişəcək” deyərək əhəmiyyət verimir. Evləndikdən sonra isə vəziyyət daha da mürəkkəbləşir. 5 illik  ailəlik  təcrübəsi olan  Salihə adlı bir xanım həyat yoldaşı ilə yaşadıqlarını belə bölüşür: “Həyat yoldaşım çox az danışan, son dərəcə vasvası və mükəmməl bir insandır. Ciddi və tez xasiyyətli bir xasiyyətə malikdir. Əksinə, mən daha şən  və daha söhbətciləm. Evlənməmişdən əvvəl “zamanla bu vərdişlər onsuz da dəyişəcək” deyə düşünərək bu davranışları  problem etmirdim. Amma zaman keçdikcə , bu vəsvəsələrə həddindən artıq reaksiya verməyə başladım və o, məni davamlı olaraq tənqid etməyə başladı. Bu tənqidlər zaman keçdikcə məni  incitdi və həyat yoldaşımla   heç cürə anlaşa bilmədik. Hətta kiçik hadisələr  böyük  qarşıdurmalara səbəb ola bilər: Məsələn, yeməyin duzunu  qaydasınca etməmək, şalvarın ütülənməsi, dostlarla, uşaqlarla görüş və s…”.

Psixoloq Tuba Yıldırım məsələni belə izah edir: “Bu, gələcəkdə problemləri artıran bir yanaşmadır. Müəyyən bir müddətdən sonra həyat yoldaşlarının bir-birinə qarşı dözümlülüyünü azalda bilər. Buna görə də ilk növbədə bunu müzakirə etmək lazımdır, çünki çox vaxt insan,  hətta həyat yoldaşının xəstəliyindən belə xəbərdar olmaya bilər. Onsuz da dəyişəcək zehniyyəti ilə evləndikləri üçün qarşı tərəf ilkin qəbul edilən bu davranışın sonradan problemə çevrildiyini anlamaya bilər. Və bu səbəbdən o, zalım bir insana çevrilə bilər. İnanıram ki, əksliklər müəyyən dərəcədə münasibətləri qidalandırır. Amma bu fərqləri evlənmədən əvvəl müzakirə etmək lazımdır. Cütlüklər nə cür həyat istədikləri, gözləntiləri, bir-birlərinə dözə bildikləri və edə bilməyəcəkləri barədə danışmalıdırlar. Adam deməlidir ki, “mən belə insan olmaq istəyirəm, bu işdə mənə kömək etməlisən”.

Çünki  evliliklərdə  zamanla dəyişəcək  perspektivi ilə yola çıxmaq münasibətlərin zamanla köhnəlməsinə səbəb olur. İnsanın dəyişməyəcəyini nəzərə alaraq bunu qəbul etmək lazımdır. “Uzun müddətli evliliklərdə yaranan problemlər zamanı cütlüklərin bir-birinin müsbət cəhətlərini nəzərə almalarını, ortaq nöqtələrini birlikdə tapmalarını və qarşılıqlı fədakarlıq edərək addım atmalarını tövsiyə edirik”.

Zamanla dəyişən xarakter deyil, tolerant yanaşmalardır

Əslində,  cütlər arasında zamanla dəyişən xarakterlərin deyil, bir-birlərinə dözmələrinin zamanla dəyişdiyini deyə bilərik. Evliliyin özü şüurlu olmağı tələb etsə də, bir çox insanlar özlərini müəyyən etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Həyat yoldaşının şəxsi maraqlarını, gözləntilərini və hadisələrə reaksiyalarını tam kəşf etmədən onunla ayaqlaşmağa çalışır. Halbuki,  bu fərqlər personajların üstünlük təşkil edən cəhətləri ilə dəyərləndirilməlidir. Məsələn, İbrahim müəllim həyat yoldaşı ilə yaşadığı problemi belə izah edir: “Həyat yoldaşım müxtəlif maraqları olan, dostları tərəfindən sevilən şən bir insandır. Hətta , deyə bilərəm ki, onun hər mövzuda öz  fikri var. Deyə bilərəm ki, o, bu xüsusiyyəti ilə məni heyran etdi, hətta evlənməyimizə səbəb oldu. Amma mən təbiətcə daha çox introvertəm və yalnız öz sahəmdə fikrim var. Zaman keçdikcə həyat yoldaşımla ayaqlaşmaqda çətinlik çəkdim. Mən onun maraqlarına, ailəsinə və dostlarına qarışa bilmədim. Bu səbəbdən aramızda müəyyən gərginliklər oldu. Bir-birimizə maddi və mənəvi təzyiq göstərməyə başladıq. Qarşılıqlı inadkarlıqdan sonra bir-birimizə uyğunlaşmaq qərarına gəldik. Müəyyən sahələrdə özümüzə vaxt ayıraraq və birlikdə keçirdiyimiz vaxtda ortaq qərarlar qəbul edərək hər ikimizin dediklərini etdik”.

Evliliklərdə xarakter fərqlərini müzakirə edərkən, xarakter testlərini, emosiya analizlərini və ulduz cədvəllərini nəzərə alıb həyat yoldaşınızın xarakterini dörd və ya beş yerə bölə bilərsiniz. Amma nəticə təhlükəli ola bilər. Bu səbəbdən həyat yoldaşımızın xarakterinə diqqət yetirməkdənsə,   doğru addım əvvəlcə özümüzü tanımaq, gözləntilərimizi müəyyənləşdirmək və qarşı tərəfə əks etdirməkdir. Bu sayədə kiminsə və ya bəzi hadisələrin təsiri altında formalaşmaq yerinə hər şeyə baxmayaraq birlikdə qalmağı öyrənə bilərik. Nəhayət, nə qədər fərqli olsanız da, unutmayın ki, siz bir-birinizin təkcə “yoldaş”ı deyil, həm də “bərabər” ola bilərsiniz.

Qurban getmək fərdiyyəti də öldürür 

Evliliklərdə  nəyisə qurban kəsmək iki tərəfli olmalıdır. Çünki zaman keçdikcə çox dözümlü olan tərəf partlama həddinə gələ bilər. Dominant tərəf də öz fikirlərini qəbul edə bilmədiyi üçün narahat olur. Bu vəziyyətdə, əlaqəni yenidən qurmağı məsləhət görürük. Çünki yeni qurulan balanslara uyğun yeni münasibət forması yaratmaq lazımdır. Bu harmoniyaya nail olmaq zamanla çox çətin ola bilər. Buna ancaq qarşılıqlı qurbanlar verməklə nail olmaq olar. Burada cütlüklərə həm özlərini dərk etmələrini, həm də birlikdə vaxt keçirmələrini tövsiyə edirik. Bu yolla maarifləndirməni artırmaq mümkün ola bilər. Sən nə həyat yoldaşına oxşamalısan, nə də onları özünə oxşatmalısan. Həyat yoldaşlarına həftənin müəyyən günlərində öz iş saatlarını təyin etməyi və yalnız öz istəklərini yerinə yetirə biləcəkləri yerləri rezerv etməyi məsləhət görürük. Onların xarakterlərini fərdi şəkildə əks etdirə biləcəkləri boş yerlər olmalıdır. Eyni zamanda ortaq dil taparaq cütlük kimi münasibətlərini ahəngdar şəkildə idarə etməyi bacarmalıdırlar. Əks halda, onsuz da bir-birindən asılı olmayan iki ayrı fərd olardı, amma cütlük ola bilməzdilər.

Siz özünüzü necə  tanıdırsınız?

“Özünü tanıyan Rəbbini də tanıyar” deyirlər. Həyat səyahətində insan ilk olaraq “Mən kiməm?”   sualına cavab verməlidir. Çünki insan buna cavab verə bilmirsə, öz mühitinin, yəni “başqasının” vəziyyətini dərk etmir. İnsan özünü tanımadan partnyorunun xarakterinə uyğunlaşa bilməz.

Təbiət etibarilə bir yerdə yaşamağa, sosial mühitə sahib olmalıyıq. Xarakter quruluşu və davranışları buna uyğun olaraq inkişaf edir. Hər bir insanda “Hava, Su, Torpaq, Od” elementlərinin olduğu və bunların insanın xasiyyətinə təsir etdiyi deyilir. Yalnız bu elementləri balanslı şəkildə daşıya bilənlərin rahatlıq tapa biləcəyi düşünülür. Bunun üzərinə Mövlananın gözəl nəsihəti ağlımıza gəlir: “…Təvazökarlıqda və həyada yer kimi ol. Tolerantlıqda dəniz kimi ol…”