“ Ana və Uşaq"

1-ci hissə: Köhnə vərdişlərin dəyişdirilməsi

Zərərli davranışları müəyyənləşdirin. Uşağınızın tez-tez qəzəblənmələri və ya hətta geri çəkilmələri varmı, yoxsa istədiyini əldə etmək üçün pis sözlər deyir? Nəyəsə “yox” dediyinizdən sonra sizi yenidən narahat edir? Heç vaxt heç nəyə görə “zəhmət olmasa” və ya “sağ ol” demir? Bütün bu əlamətlər korlanmış davranışın əlamətləridir.

Övladınızın korlanmış davranışına necə töhfə verə biləcəyinizi özünüzdən soruşun.

Bu zaman nəzərə almalı olduğunuz bir çox amil var, məsələn:

  * Uşağınıza yox deməkdən qorxursunuz? Niyə? Yox deyəndə nə baş verir?

*Qəbul etməməli olduğunuzu bildiyiniz şeyləri onun xatirinə tez-tez qəbul etdiyinizi düşünürsünüz?

*Uşağınız onlara mənfi reaksiya verəndə bir qayda qoyur, göstəriş və ya cəza verirsiniz və sonra geri addım atırsınız?

  * Uşağınıza həqiqətən ehtiyacı olmayan hədiyyələri tez-tez alırsınız? Aldığınız hədiyyələr həddən artıq çoxdur? Uşağınız bu cür davranışa öyrəşibmi?

    Əgər yuxarıdakı suallardan hər hansı birinə bəli cavabı vermisinizsə, çox güman ki, uşağınızın korlanmış davranışına töhfə vermisiniz. Uşağınız ona “yox” deməyi sevmədiyinizi, qaydalara və göstərişlərə uyğun gəlmədiyinizi, istədiyini əldə etmək üçün onun xüsusi bir şey etməyə və hətta yaxşı davranmasına ehtiyac olmadığını öyrənmişdir.

“Yox” deyilməsi lazım olan yerlərdə “bəli” deməyə  təslim olmayın. Sadədir, amma dəyişdirilməsi çox çətin olan bir vərdişdir. Tələblərə boyun əymək və hirslənməkdən qaçmaq bundan daha asanddır. Ancaq bu şəkildə qərar vermə gücünün böyüklərdə yox,  özündə olduğunu öyrənmiş olur

   * “Xeyr” deməyə başlayanda böyük əks-təsirlərə hazır olun. Bu, normaldır, lakin siz yalvarışlara, qəzəblənmələrə və ya sızlamalara təslim olsanız, reaksiya daha da şiddətlənəcək və daha pis vəziyyətə düşəcək.

   * Övladlarınız “yox” sözünü eşitməyə başladıqdan sonra tədricən buna öyrəşəcəklər. Bu, həyatın bir həqiqətidir, insan hər şeyə sahib ola bilməz, bunu ya uşağınıza öyrədəcəksiniz, ya da o, dünyaya gedəcək və daha çətin günlər yaşayacaq.

“Xeyr”dediyiniz üçün uzun- uzadı  izahlar söyləməkdən  qaçın. Söz sahibi olan sizsiniz. Qısa bir izah olar,  amma uzun mübahisələrə  girişməyin.    Əks təqdirdə  uşağınızı inandırmağa   çan atdığınız təəssüratı yaranacaq. 

    Məsələn, azyaşlı uşağı nahar üçün dondurma yeməməli olduğuna inandırmaq üçün heç bir yol yoxdur. Buna görə narahat olmayın.

    Qərarlarınız üçün yaxşı səbəbiniz varsa və onları dəyişdirməsəniz, uşaqlarınız sizə və dediklərinizə həqiqətən hörmət edəcəklər, buna alışacaqlar.

Uşağınızla uyğunlaşın. Bu, həddindən artıq işləyən valideynlər üçün çətin ola bilər,  valideynə də, müəllimə də  uşağı düzəltmək üçün vacib ola bilər.

*Əgər siz uşağınızla sağlam şəxsiyyətlərarası ünsiyyət və düzgün münasibət qurmusunuzsa, bu problemi həll etməyin vaxtıdır.

  *  Uşağınıza qulluq edərkən heç bir qayda qoymayan və ya tətbiq etməyən baxıcınız varsa, bu problemi baxıcı ilə həll etməlisiniz. Bunun üçün onlardan səy tələb olunur.  

*Bütün ailə evdə olsa belə, uşağınızın otağında nə etdiyini bilirsinizmi? Arada bir öyrənmək üçün yoxlayırsınız? Otağında öz televizoru və video oyunları varmı, icazəsiz televizora baxmağa və ya oyun oynamağa  meyillidirmi? TV və videonu   hamı üçün paylaşılan ailə otağına köçürməyi düşünün.

• Uşağınız icazəniz olmadan evdən çıxıb qonşu uşaqları ilə oynayır? Əgər o bunu edirsə, bu cür davranışı dərhal dayandırmalısınız, çünki bu, onun sizə bir səlahiyyət nümayəndəsi kimi hörmət etmədiyini göstərir. O, özü üçün də həqiqətən təhlükəli ola bilər. Valideyn övladının fiziki olaraq harada olduğunu həmişə bilməlidir.

Sövdələşməyə başlayın… ağıllı. Uşağınız nə vaxt sizdən bir şey istəsə, ondan sizin üçün bir şey etməsini xahiş edin. O, gedib qonşusu ilə oynamaq və ya video oyun oynamaq istəsə də, “yaxşı, tamam” demək əvəzinə, ondan otağını səliqə-sahmana salmasını və ya qab-qacaqda kömək etməsini və ya zibil qutusunu təmizləməsini xahiş edin.

Ailəvi vaxta üstünlük verin. Uşaqların  narahatçılıq doğuran hallara düşməsinin ən böyük səbəblərindən biri valideynlərin uşaqları ilə lazım olduğu qədər çox vaxt keçirmədiklərinə görə özlərini günahkar hiss etmələridir. Bir tərəfdən sizin işiniz, digər tərəfdən uşağın iştirak etdiyi fəaliyyətlər (futbol, ​​basketbol və s.) və hər kəsin ictimai həyatı… Ailə olaraq birlikdə sadə bir şam yeməyi əla  ola bilər.

• Nə edirsinizsə -edin, istər birlikdə yemək yeyərkən, istərsə də rahat bir atmosferdə söhbət edərkən uşaqlarınızla birlikdə ola biləcəyiniz bir vaxt yaratmalısınız. Övladlarınız həmçinin öz böyük ailələri (nənə-baba, xala, əmi və əmioğlu) ilə vaxt keçirməlidirlər. Unutmayın: işlər, fəaliyyətlər və dostlar bu gün mövcuddur və sabah deyil, lakin ailə münasibətləri ömür boyu qalandır,  xatirələrdir…

2-ci hissə: Yetkin olmaq

  Qrafik  təyin edin. Uşağınızı və ya uşaqlarınızı ailə həyatının qaydaları ilə tanış edin: qaydalar, gözləntilər, ev işləri və s. və s.

   * Bu qaydaları kimin təyin etməsi məsələsi çox aydın və birmənalı olmalıdır. Sən yetkinsən və hamının daha yaxşı olmasına kömək edirsən. Qaydalar hər kəsə nəyin olması və nəyin olmamalı olduğunu öyrənməyə imkan verir. Uşaqların qaydaları bəyənmələrinin tələb olunmadığını, lakin onlara riayət etmələrinin gözlənildiyini izah edin.

Aydın və sadə gözləntilər yaradın. Nəyin nə vaxt və necə olduğunu müəyyənləşdirin. Uşağınız nə gözlədiyini dəqiq bilməlidir. Məsələn, “paltarı dəyişdirəndə onları yerə deyil, səbətə atmağını istəyirəm” və “oyuncaqla işiniz bitəndə, əvvəlcə, onu geri qoymağınızı, sonra isə yenisini çıxarmağınızı istəyirəm” .

 Siz həmişə mümkün qədər qətiyyətlə danışmalısınız.

Davamlı olun. Qaydaları yaratdıqdan sonra onlara əməl edin. Bunu etməsəniz, uşağınız sizə müvəffəqiyyətlə meydan oxuya biləcəyinizi, diqqətdən kənarda qalmağınızı və sizinlə danışıqlar apara biləcəyinizi öyrənir.

 *   Fikrinizi dəyişməyin. Əgər “bir peçenye” ​​dedisinizsə, ikincinin də o qədər də pis olmadığını düşünməyə başlamayın. İlk dediklərinizə sadiq qalın. İki peçenyenin o qədər də böyük bir şey olmadığını düşünsəniz belə, uşaqlar hər şeyə etiraz etməyə başlaya bilər.

 *   Bir qayda pozulduqda, bunun nəticələri olmalıdır (lazımsız mübahisələrə yol verilməməlidir).Məsələn, övladınız otağını təmizləmək barədə xəbərdarlıq edilibsə, lakin etmədisə, sadəcə, olaraq cəzaya əməl edin.

Boş təhdidlərdən çəkinin. Çatdıra bilməyəcəyiniz və ya sona qədər ala bilməyəcəyiniz cəzaları verməklə hədələməyin. Zamanla uşağınız sizin blefinizi görür və heç bir nəticəyə əməl etməyəcəyinizə inanır.

* Müəyyən bir davranış üçün uyğun cəzanın nə olduğuna tam əmin deyilsinizsə, nəticəsi barədə düşünəcəyinizi söyləyin. Cəza qanun pozuntusuna uyğun olmalıdır. Məsələn, uşağınız iPad ilə çox vaxt keçirirsə və ev tapşırıqlarına laqeyd yanaşırsa, dərs işlərində yaxşılaşma görənə qədər iPad-i müsadirə edin.

Ağlamağa, şikayət etməyə və ya yalvarmağa təslim olmayın. Bir şeyə “yox” dedikdən və ya müəyyən bir davranışı cəzalandırdıqdan sonra qərarınızdan geri çəkilməyin. Səmimiyyətinizi qoruyun; uşağınız hay-küy salsa belə. Heç vaxt təslim olmasanız, uşağınız bu taktikaların artıq işləməyəcəyini öyrənəcək.

    *İctimai yerdəki bu münasibət utancverici və əzici ola bilər, amma yenə də pis davranışa boyun əyməkdən yaxşıdır. Lazım gələrsə, olduğunuz yeri tərk edin və evdə uşaqla məşğul olun.

Digər səlahiyyətli şəxsləri cəlb edin. Həyat yoldaşınızla eyni tərəfdə olduğunuzdan əmin olun və nənə, baba, uşaq baxıcısın da işinizdən xəbərdar edin. Bu insanların həddən artıq sızlamaqla, pis davranışlara məhəl qoymadan və ya uşağınızı hədiyyələrlə dolduraraq səylərinizi pozmaması vacibdir.

3-cü hissə: Tolerantlığın və məsuliyyətin tədrisi

Xoş sözlər öyrətmək. “Zəhmət olmasa” və “təşəkkür edirəm” sözləri uşağınızın artan lüğətində mütləq olmalıdır. Əgər dili onlara öyrəşməyibsə, başlamaq üçün heç vaxt gec deyil. Uşağa bu sözləri öyrətməyin ən sadə yolu onlardan özünüz istifadə etməkdir.

  *  “Dərhal otağınızı toplayın!” əvəzinə “Otağını səliqəyə salmalısan, xahiş edirəm”, – deyin

.

    *Uşağınıza bir şey verilən zaman təşəkkür etməyə təşviq etmək üçün “İndi nə deyirsiniz?”

   * Digər valideyndən də kömək alın. Əgər nahar hazırlamısınızsa, həyat yoldaşınızdan “Afərin, bu yemək üçün təşəkkür edirəm… Uşaqlar, bu yemək üçün nə deyəcəksiniz?”

Bütün ailə üçün ev qaydalarını təyin edin. Uşaqların çox gənc ikən onları səliqə-sahmana,  təmizliyə alışdırın. Onlara  özünü təmin etməyi öyrədin və hər bir ailə üzvünün evdə sülh və müvəffəqiyyətə töhfə verməli olduğunu vurğulayın.

   * Uşağınıza oyundan sonra oyuncaqlarını götürməyə təşviq  edin və böyüdükcə başqa gözləntilərinizi   də  indidən   xatırladın.

Nümunə ol. Özünüz çox çalışmasanız, uşağınızın çalışqan olmasını gözləyə bilməzsiniz. Uşağınızın sizi iş yerində görürsə və bunu sizin   başqa işlərlə məşğul olmaqdan  üstün tutduğunuz qənaətinə  gəlir, o da bunları təkrarlayır  həyatında.   

    İctimai yerlərdə nəzakətli olun. Mağaza işçilərinə bir şey alarkən, restoranlarda xidmət göstərənlərə isə yemək sifariş edərkən “zəhmət olmasa” və “təşəkkür edirəm” deyin. Yolda təsadüfən kiməsə toqquşsanız və ya sözünü kəssəniz, “üzr istəyirəm” deyin.

Ev işlərini birlikdə yerinə yetirin. Otağını təmizləmək və ya şam yeməyindən sonra qabları yumaq kimi daha böyük işlər uşaqların öhdəsindən gələ bilməyəcəyi işlər ola bilər. Beləliklə, birlikdə çalışın ki,  ən azından ilk günlərdə  onlara hər şeyi düzgün etməyi öyrətmək imkanınız olsun. Belə olarsa, uşaqlar da belə tapşırıqları edəndə özlərini daha rahat və bacarıqlı hiss edərlər.

Səbri olmağı öyrədin. Uşaqların əksəriyyəti səbrə uyğunlaşmaqda çətinlik  çəkir, amma  mükafat  üçün  gözləmək və ya işləmək məcburiyyətində olduqlarını bilsələr, həyatda daha uğurlu olacaqlar.

*Uşağınıza öyrədin ki, siz həmişə onun istədiyi hər şeyi dərhal ala bilməyəcəksiniz.

  *  Uşağınızı arzu olunan bir şeyi planlaşdırmağa cəlb etmək faydalı ola bilər. Məsələn, səyahət. Əvvəlcə, uşağınıza izah edin ki, müəyyən miqdarda pula qənaət etməlisiniz. Xüsusilə vurğulayın ki, bu səfər tam zövqlü olacaq, çünki siz səfəri gözləyirsiniz və planlaşdırırsınız.

 Uşaq istədiyiniz hər şeyi dərhal əldə edə bilməyəcəyinizin şahidi olsun. Əgər alış-veriş edirsinizsə, bəyəndiyiniz bir cüt cins şalvar görsəniz və onu almamaq   istəyirsinizsə , deyin:onsuz da evdə yaxşı  vəziyyətdə şalvarlarım var,  endirimlə satış kampaniyasını gözləyim.

Mənəvi  mükafatlara diqqət yetirin. Büdcənizdən asılı olmayaraq, uşağınızın istədiyi hər şeyi almamağınız daha yaxşıdır.

 Xüsusilə yaxşı davranışı yalnız maddi obyektlərlə mükafatlandırmamağa çalışın. Bunun əvəzinə uşağınızla əyləncəli bir şey edin.

   * Hədiyyələrlə deyil, həvəsləndiricilərlə mükafatlandırın. Tutaq ki, oğlunuz futbol oyununda çox yaxşı oynadı. Ona hədiyyə alacağınız üçün onunla necə fəxr etdiyinizi söyləyin. Onu qucaqlayın və onu kinoya aparmağı və ya birlikdə velosiped sürməyi təklif edin.

Uşağınıza müəyyən şeylər üçün işləməyi öyrədin. Əgər uşağınız xüsusilə pul dəyəri olan lazımsız bir şey almağa həvəslidirsə, bunu ona pulun dəyərini öyrətmək fürsətinə çevirin. Ona pulun dəyərini öyrədin.  Ona deyə bilərsiniz ki, pulun bir hissəsini daha bahalı şeylər üçün saxlasın, qalanını isə imkanınız olanda edin.

Digər uşaqların nələri və etdikləri ilə bağlı şikayətlərə qulaq asmayın. Uşağınız “amma başqa uşaqlarda belə var…” və ya “ancaq dostlarım məcbur deyil…” deməyə başlayanda, uşağınıza öz ailə qaydalarına əməl etməsini söyləyin. Ən yaxşı olduğuna inandığınız şeyi etdiyinizi vurğulayın və ona məmnun olması lazım olduğunu xatırladın, çünki bir çox uşaq ondan daha az şeyə sahibdir.

Sərhədlər qoyub sonra da yox dediyiniz üçün üzr istəməyin. Büdcəniz imkan vermədiyi üçün uşağınız üçün bir şey ala bilmirsinizsə, üzr istəməyin. Sadəcə həqiqəti deyin: “Bunu sizin üçün almaq istərdim, amma ala bilmirəm. Bəlkə də doğum gününüz kimi xüsusi bir gündə ala bilərəm.” Və ya uşaqlarınızla istədikləri şeyə qənaət etmək imkanı haqqında danışın.

• Pis davranış üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş cəza vermək üçün üzr istəməyin. Səhv nəticələrinin olması həyatın bir hissəsidir və uşağınız hər zaman özbaşına hərəkət edə bilməyəcəyini öyrənməlidir. İndi evin qaydalarına riayət etmək ona işdə qaydalara əməl etməyi və yetkin olanda qanunlara tabe olmağı öyrədəcək.

    *Həqiqətən səhv bir şey etdiyiniz zaman (məsələn, qəflətən qəzəbləndiniz və özünüzü pis hiss etdiniz) üzrxahlıq edin.

 “Yox” demək qəbahət deyil. Bu, valideyn olmağın bir hissəsidir.

Həyatınızdakı yaxşı şeyləri birlikdə nəzərdən keçirin.  Bizə, onlara bəxş olunanlae üşün şükür etməyi öyrədin. 

    *Sizdən daha az imkanı  olanlara kömək etmək üçün könüllü olun. Heyvanlar üçün sığınacaqda, evsizlər üçün sığınacaqda və ya ərzaq və malların ehtiyacı olan insanlara pulsuz paylandığı yerlərdə könüllü ola biləcəyinizi araşdırın.Ehtiyacı olan insanlara və ya heyvanlara kömək etmək üçün siyahı hazırlayın və mal, qida və s. ianə toplayın. Kömək etmək övladlarınızı yaxşı hiss etdirəcək və həm də onların əllərində olanı qiymətləndirəcəklər.

Qeyd: Yazı türk saytlarındantərcümə ilə təqdim olunur.

Mənbə:https://www.dbe.com.tr/tr/cocuk-ve-genc/11/simartilmis-sinir-ve-kural-tanimayan-cocuklara-disiplin-uygulamak/